Bal Kabaklı Susamlı Çatni: Kahvaltının Yeni Kavanozu

Bal Kabaklı Susamlı Çatni: Kahvaltının Yeni Kavanozu

Kapak çizimi: Bir kavanoz bal kabaklı çatni ve üzerine dökülen bir ip canlı sirke.

Kabak tatlısını bilirsiniz: şerbetli, tahinli, cevizli. Bu kez bal kabağını başka bir yoldan sofraya getiriyoruz: tuzlu, ekşi, baharatlı ve hafif tatlı bir çatni olarak. Kahvaltıda yumurtanın yanında bir kaşık, beyaz peynirin üstünde bir kaşık, dürümün içinde bir kaşık. Bir kez tadan, kavanozu buzdolabının ön rafına koyar.

Çatni, Hindistan mutfağının meyve ve sebzeyi baharat, şeker ve ekşiyle pişirerek yaptığı koyu çeşnilerinin adıdır. Sözcük Hintçede "yalamak" anlamına gelen bir kökten gelir; İngilizler onu XVII. yüzyılda Hindistan'dan Avrupa'ya taşıdı, bugün dünyanın her mutfağında bir benzeri var. Bizim çatnimiz ise kasımın bal kabağıyla, Anadolu'nun susamı ve üzüm pekmeziyle yapılıyor.

Kabak önce Daye Hatun Soğuk Sıkım Natürel Zeytinyağıyla fırında, kenarları kararıp karamelleşene kadar kızarıyor. Sonra soğan, zencefil, sarımsak, hardal tohumu ve kimyonla tencerede buluşuyor; sonunda kavrulmuş susam giriyor. Ekşiliği Elma Zencefil Sirkesi veriyor: küçük bir kısmı pişerken tatları bağlıyor, büyük kısmı ise çatni soğuduktan sonra, canlı hâliyle ekleniyor.

Bal kabaklı susamlı çatni tarif kartı: yaklaşık 750 ml, üç küçük kavanoz; kabak 200 derecede 30–35 dakika fırında; tencerede 20 dakika; sirke 60 ml pişirmede, 140 ml soğuyunca; tatlılık 3 yemek kaşığı üzüm pekmezi; saklama buzdolabında 3 hafta

Malzemeler

Yaklaşık 750 ml, 250 ml'lik üç kavanoz için:

Fırın

  • 1 kg bal kabağı (kabuğu soyulmuş, çekirdekleri alınmış; bütün olarak yaklaşık 1,3 kg), 2 cm'lik küpler hâlinde
  • 3 yemek kaşığı Daye Hatun Soğuk Sıkım Natürel Zeytinyağı
  • ½ tatlı kaşığı tuz

Tencere

  • 1 yemek kaşığı Daye Hatun Soğuk Sıkım Natürel Zeytinyağı
  • 2 orta boy kuru soğan (yaklaşık 250 g), ince doğranmış
  • 2 tatlı kaşığı sarı hardal tohumu
  • 1 tatlı kaşığı tane kimyon
  • 3 diş sarımsak, ince doğranmış
  • 1 yemek kaşığı rendelenmiş taze zencefil
  • ½ çay kaşığı pul biber
  • 3 yemek kaşığı üzüm pekmezi
  • 1 tatlı kaşığı tuz
  • 100 ml su
  • 60 ml (4 yemek kaşığı) Elma Zencefil Sirkesi (pişirme payı)
  • 3 yemek kaşığı susam

Soğuyunca

Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml.

Bunu biliyor muydunuz? Kabağın kabuğunu soymak zor gelirse kabağı önce dilimlere bölünüz; dilimleri kesme tahtasına yatırıp kabuğu bıçakla yukarıdan aşağıya doğru kesiniz. Etli, koyu turuncu ve tatlı bir bal kabağı seçiniz; kabak ne kadar olgunsa fırında o kadar güzel karamelleşir.

Yapılışı

Daye Hatun Van'da beyaz duvarlı aydınlık bir apartman mutfağında, açık meşe masada oturmuş; sağ elindeki kepçeyle çelik tencereden bal kabaklı çatniyi küçük cam kavanozlara dolduruyor, sol eli kavanozu tutuyor; solundaki büyük pencerede firuze Van Gölü ve karlı Süphan Dağı

Çatni kavanozlara sirkesi eklendikten sonra doldurulur; kepçe sapından, kavanoz elde.

Çizimdeki yer: Van. Türkiye'nin en büyük gölünün kıyısındaki bu kent, kahvaltısıyla ünlüdür; göl kışın derin bir firuze rengine bürünür, karşı kıyıda karlı Süphan Dağı yükselir.

  1. Kabağı fırında karamelleştiriniz. Fırını 200 °C'ye ısıtınız. Kabak küplerini zeytinyağı ve tuzla harmanlayıp yağlı kâğıt serili tepsiye tek kat yayınız. 30–35 dakika, yarısında bir kez çevirerek, kabak yumuşayıp kenarları kahverengileşene kadar pişiriniz.
  2. Soğanı yumuşatınız. Geniş bir tencerede zeytinyağını ısıtıp soğanı orta ateşte 8 dakika, yumuşayıp camlaşana kadar pişiriniz.
  3. Tohumları patlatınız. Hardal tohumunu ve kimyonu ekleyip tohumlar çıtırdayıp hafifçe zıplamaya başlayana kadar, yaklaşık 1 dakika karıştırınız. Sarımsağı, zencefili ve pul biberi ekleyip 1 dakika daha çeviriniz.
  4. Kabakla pişiriniz. Fırından çıkan kabağı, pekmezi, tuzu, suyu ve 60 ml sirkeyi ekleyiniz. Kısık ateşte, ara sıra karıştırarak ve kabağın bir kısmını kaşığın sırtıyla ezerek yaklaşık 20 dakika, karışım koyulaşıp kaşık tencerenin dibinde iz bırakana kadar pişiriniz.
  5. Susamı ekleyiniz. Bu arada susamı kuru bir tavada, sürekli çevirerek 2–3 dakika, altın rengine dönüp kokusu çıkana kadar kavurunuz. Tencereyi ocaktan almadan hemen önce susamı ekleyip karıştırınız.
  6. Soğutup sirkenin kalanını ekleyiniz. Çatniyi geniş bir kâseye alıp oda sıcaklığına inene kadar, yaklaşık 45 dakika bekletiniz. Sonra 140 ml sirkeyi ekleyip iyice karıştırınız. Tadına bakınız; tuzu damağınıza göre ayarlayınız. Neden bölünmüş sirke? Pişirmedeki küçük pay tatları bağlar ve çatniyi baştan ekşi bir ortamda tutar; büyük pay ise canlı sirkenin ısıya dayanıklı olmayan canlılığını ve taze ekşiliğini korur.
  7. Kavanozlayınız. Çatniyi temiz, kuru cam kavanozlara bastırarak doldurunuz, kapaklarını kapatıp buzdolabına kaldırınız. Lezzeti ertesi gün oturur.

Kırgızistan'da Cety-Ögüz vadisinde, kızıl kumtaşı kayalıkların ve karlı dağların önünde gün batımında çimenlik bir yaylada piknik: renkli Kırgız keçesi üstünde mavi desenli kâsede bal kabaklı çatni, boorsok, beyaz peynir, yoğurt ve ekmek; arkada çatniye uzanan genç bir aile, iki çocuk; önde Elma Zencefil Sirkesi ve Daye Hatun Zeytinyağı şişeleri

Cety-Ögüz'de gün batımı pikniği: bir kâse çatni, boorsok, peynir ve yoğurt.

Çizimdeki yer: Cety-Ögüz, Kırgızistan. Issık Göl'ün güneydoğusundaki bu vadinin adı "yedi boğa" demektir; kızıl kumtaşı kayalıkları, Tanrı Dağları'nın karlı doruklarının önünde yükselir.

Mutfağın Bilimi

Mutfağın Bilimi: Neden önce fırın? Bal kabağı haşlanırsa suyu artar, tadı incelir. Fırının kuru ve yüksek ısısında ise kabağın yüzeyindeki su buharlaşır, doğal şekerleri karamelleşir ve kabağın protein ve şekerleri arasındaki Maillard tepkimesi kızarmış, fındığımsı kokular üretir. Çatninin derin, hafif dumanlı tadı bu kahverengi kenarlardan gelir. Zeytinyağı bu sırada ısıyı kabağın yüzeyine eşit dağıtır ve kızarmayı hızlandırır.

Mutfağın Bilimi: Hardal tohumu neden patlatılır? Hardal tohumu çiğken keskin değildir; keskinliği, tohum ezilip suyla buluşunca bir enzimin çalışmasıyla ortaya çıkar. Tohumlar sıcak yağda bütün olarak çıtırdatıldığında bu enzim ısıyla durur; tohum keskinlik yerine yumuşak, fındığımsı bir koku ve dişin altında patlayan hoş bir doku kazanır. Kimyon da sıcak yağda kokusunu yağa bırakır. Susamı ayrıca kavurmak, kızarmış ekmeği andıran o kendine has kokuyu açar.

Mutfağın Bilimi: Çatni neden buzdolabında? Geleneksel çatniler çok şeker ve uzun süre kaynatılan bol sirkeyle yapılır, kavanozlar da kaynar suda işlenirdi; aylarca dolapta beklemelerinin nedeni budur. Biz şekeri azaltıyoruz ve canlı sirkenin büyük kısmını pişirmeden ekliyoruz; kavanozları da kaynar suda işlemiyoruz. Bu yüzden çatnimiz bir kiler çatnisi değil, bir buzdolabı çatnisidir.

Neden Sofranızda Olmalı?

Bal kabağının koyu turuncu rengi beta-karotenden gelir; bu bitki pigmenti yağda çözünür ve ancak yağla birlikte iyi emilir. ABD'de yapılan bir çalışmada, aynı sebzeler yağsız sosla yendiğinde kandaki karotenoid düzeyi neredeyse hiç yükselmezken, yağlı sosla yendiğinde belirgin biçimde yükseldi. Fırında zeytinyağıyla kızaran kabak, bu yüzden renginin değerini de beraberinde getirir. Çatniyi ekmekle ya da yumurtalı bir kahvaltıyla birlikte yediğinizde içindeki canlı sirke de sofraya katılır: İsveç'te yapılan bir çalışmada ekmekli bir öğünle alınan sirke, yemek sonrası kan şekeri yükselişini yumuşattı ve tokluk hissini artırdı. Pastörize edilmemiş canlı sirke ayrıca çatniye canlı sirke bakterilerini ve zencefil ile elmanın kendi bitkisel bileşenlerini ekler.

Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.

Çatni üzüm pekmezi ve kabağın kendi şekerini taşır; diyabeti olanlar ölçülü tüketmelidir. Susam alerjisi olanlar susamı çıkarabilir; hardal tohumu da bazı kişilerde alerji yapabilir.

Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar

Kabağı haşlamak. Çatni sulu ve tatsız olur. Kabak fırında, tek kat yayılarak kızartılır.

Tepsiyi doldurmak. Üst üste binen kabak buharda pişer, karamelleşmez. Gerekirse iki tepsi kullanınız.

Sirkenin tamamını pişirmek. Canlı sirke ısıya dayanıklı değildir. Yalnız 60 ml pişirmede, kalan 140 ml soğuyunca.

Susamı yakmak. Yanık susam acılaşır. Kısık ateşte, sürekli çevirerek, altın rengi olunca alınız.

Sıcak çatniyi kavanozlamak. Kavanozda buhar yoğuşur, su toplanır. Önce soğutulur, sirkesi eklenir, sonra kavanozlanır.

Kavanoza ıslak kaşıkla girmek. Su ve kırıntı ömrünü kısaltır. Her seferinde temiz ve kuru bir kaşık kullanınız.

Sunum Önerileri

Kahvaltıda: Menemenin, sahanda yumurtanın ya da süzme yoğurt üstüne kırılmış yumurtanın yanında bir kaşık; beyaz peynirin, tulumun, lorun üstünde. Dürümde: Izgara tavuk ya da köfteyle lavaşın içine, biraz yoğurt ve maydanozla. Akşamda: Fırın tavuğun, kuzu pirzolanın ya da mercimek köftesinin yanında sofra çeşnisi olarak. Bir de oksimelin ve vinegretin ötesinde, sirkenin sofraya başka bir yoldan nasıl girdiğini görmek isterseniz Oksimelden Vinegrete yazımıza bakabilirsiniz.

Saklama ve Güvenlik

Çatniyi ağzı sıkı kapanan cam kavanozlarda, yalnızca buzdolabında ve 3 haftaya kadar saklayınız. Açılan kavanozu bir hafta içinde bitiriniz. Kavanoza her seferinde temiz ve kuru bir kaşıkla giriniz; çatniyi oda sıcaklığında bekletmeyiniz. Yüzeyde küf, köpürme ya da bozulmuş, keskin ve yabancı bir koku fark ederseniz kavanozun tamamını atınız.

Bu Tarifin Sirkeleri

Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Bitki sirkelerimiz bitkinin kendisinden mayalanarak yapılır. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir.

Bu tarifte kullandığımız

Daha yumuşak ya da daha meyvemsi bir çatni için

Zencefilin sıcaklığını artırmak için

Hangisini seçerseniz seçiniz ölçü aynıdır: 1 kg bal kabağı için toplam 200 ml sirke; 60 ml pişirmede, 140 ml soğuyunca. Zencefil sirkesini kullanırsanız taze zencefili yarıya indirebilirsiniz.

Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet içindir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.

Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

İlgili Yazılar

Kaynaklar

  1. Brown MJ, Ferruzzi MG, Nguyen ML, et al. Carotenoid bioavailability is higher from salads ingested with full-fat than with fat-reduced salad dressings as measured with electrochemical detection. American Journal of Clinical Nutrition. 2004;80(2):396–403.
  2. Östman E, Granfeldt Y, Persson L, Björck I. Vinegar supplementation lowers glucose and insulin responses and increases satiety after a bread meal in healthy subjects. European Journal of Clinical Nutrition. 2005;59(9):983–988.
  3. Elliott-Howery A, Spindler J. Cornersmith Salads and Pickles. Murdoch Books; 2017. (Kaynak tarif: Pumpkin and Sesame Chutney; ölçüler ve yöntem canlı sirke ve buzdolabında saklamaya göre yeniden kuruldu.)
  4. McGee H. On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen. Revised ed. Scribner; 2004. (Karamelleşme ve Maillard tepkimesi, hardal tohumunun kokusu, susamın kavrulması)

Bu tarifle ilgili sorunuz mu var?

Denediniz, takıldığınız bir yer mi oldu, ya da merak ettiğiniz bir şey mi var? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.

Instagram'dan yazın E-posta gönderin

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.

Etiketler: Tarif, Çatni, Bal Kabağı, Susam, Kahvaltılık, Zeytinyağı, Canlı Sirke
Kasım 22, 2026
Listeye dön
cultureSettings.RegionId: 0 cultureSettings.LanguageCode: TR
Çerez Kullanımı

Sizlere en iyi alışveriş deneyimini sunabilmek adına sitemizde çerezler(cookies) kullanmaktayız. Detaylı bilgi için Kvkk sözleşmesini inceleyebilirsiniz.