Ayva Çatnisi: Mercandan Yakuta, Zencefilli ve Tarçınlı Sonbahar Kavanozu

Ayva Çatnisi: Mercandan Yakuta, Zencefilli ve Tarçınlı Sonbahar Kavanozu

Kapak çizimi: Ayvanın üç hâli: çiğ, pişmiş ve bir kavanoz çatni.

Ayva sonbaharın en inatçı meyvesidir: elinize aldığınızda taş gibi sert, ısırdığınızda ağzı büzen, ama mutfağa girdiğinde bütün evi kokusuyla dolduran bir meyve. Çiğ hâliyle kimsenin sevmediği bu meyveyi ateşe verdiğinizde ise bambaşka bir şey olur: beyaz eti önce mercana, sonra yakuta döner. Bu tarifte o dönüşümü bir çatniye çeviriyoruz: tatlı, ekşi, baharatlı ve koyu bir kavanoz.

Ayva bu topraklarda eskiden beri dostumuzdur. Türkiye, dünyanın en büyük ayva üreticilerinden biridir; Sakarya'nın Geyve ve Pamukova'sı, Bursa, Bilecik, Denizli ve Çanakkale ayva bahçeleriyle bilinir. Özbekistan da en çok ayva yetiştiren ülkeler arasındadır; orada ayvaya "behi" derler. Eylülden ocağa kadar pazarda bulunur. Bu çatniyle, ayvayı reçelin ve tatlının dışına, kahvaltı ve peynir tabağına taşıyoruz.

Yöntem sade: soğan ve baharatlar önce Daye Hatun Zeytinyağı (erken hasat, soğuk sıkım, natürel sızma) içinde uyanıyor, sonra ayva küpleri üzüm pekmeziyle birlikte yumuşayana kadar pişiyor. Ekşiliği Ekmek Ayvası Sirkesi veriyor: küçük bir kısmı ayva yumuşadıktan sonra tatları bağlıyor, büyük kısmı ise çatni soğuduktan sonra, canlı hâliyle ekleniyor.

Ayva çatnisi tarif kartı: yaklaşık 800 ml; ayva 1 cm küp, suda 20–25 dakika; sirke 60 ml pişirmede, 140 ml soğuyunca; tatlılık 4 yemek kaşığı üzüm pekmezi; saklama buzdolabında 3 hafta

Malzemeler

Yaklaşık 800 ml, üç büyük ya da dört küçük kavanoz için:

Ayva

  • 800 g ayva (tüyü silinmiş, soyulmuş, çekirdek evi çıkarılmış; bütün olarak yaklaşık 1,1 kg), 1 cm'lik küpler hâlinde
  • Bekletme suyu için: 1 litre su ve yarım limonun suyu

Tencere

  • 3 yemek kaşığı Daye Hatun Zeytinyağı (erken hasat, soğuk sıkım, natürel sızma)
  • 2 orta boy kuru soğan (yaklaşık 250 g), ince doğranmış
  • 2 diş sarımsak, ince doğranmış
  • 1 yemek kaşığı rendelenmiş taze zencefil
  • 1 çubuk Seylan tarçını, 5 karanfil, 4 yenibahar tanesi
  • 1 tatlı kaşığı kişniş tohumu (havanda hafifçe ezilmiş), ½ çay kaşığı pul biber
  • 4 yemek kaşığı üzüm pekmezi
  • 50 g (yaklaşık ⅓ su bardağı) çekirdeksiz kuru üzüm
  • 1 çay kaşığı tuz
  • 250 ml su
  • 60 ml (4 yemek kaşığı) Ekmek Ayvası Sirkesi (pişirme payı)

Soğuyunca

Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml.

Bunu biliyor muydunuz? Ayvayı rengi yeşilden altın sarısına dönmüş, kokusu odaya yayılan, ele ağır gelen meyveler arasından seçiniz. Üzerindeki gri tüyü kuru, pürüzlü bir bezle silmeniz yeter. Ayva kesildiği anda kararmaya başlar; bu yüzden küpleri doğrar doğramaz limonlu suya atınız.

Yapılışı

Daye Hatun Sakarya'nın Geyve ilçesinde, Sakarya Nehri'nin kıvrıldığı bir ayva bahçesinde, sarı yapraklı yaşlı ayva ağaçlarının arasında ayakta duruyor; sol elinde yeni silinmiş altın sarı bir ayvayı göz hizasına kaldırıp kokusunu alıyor, sağ elinde bez tutuyor; yanındaki tahta sandıkta altın sarı ayvalar ve küçük bir sürahide altın rengi sirke var

Ayvanın tüyü silinir, sonra koklanır: olgun ayva kokusunu uzaktan duyurur.

Çizimdeki yer: Geyve, Sakarya. Sakarya Nehri'nin geniş bir kıvrım yaptığı bu ilçe, Türkiye'nin en çok ayva yetiştirilen yerlerinden biridir; ekim ayında bahçeler altın sarısına boyanır.

  1. Ayvayı hazırlayınız. Ayvanın tüyünü bezle siliniz, yıkayıp kurulayınız. Dörde bölüp çekirdek evini ve çekirdekleri tamamen çıkarınız (çekirdekler çatniye girmez), kabuğunu soyunuz ve 1 cm'lik küpler doğrayınız. Küpleri hemen limonlu suya atınız; pişirmeye geçene kadar orada bekleyebilir.
  2. Soğanı yumuşatınız. Geniş ve kalın tabanlı bir tencerede zeytinyağını ısıtıp soğanı orta ateşte 8 dakika, yumuşayıp camlaşana kadar pişiriniz.
  3. Baharatları uyandırınız. Kişniş tohumunu, tarçın çubuğunu, karanfili, yenibaharı ve pul biberi ekleyip 1 dakika çeviriniz; ardından sarımsağı ve zencefili katıp 1 dakika daha karıştırınız. Baharatlar yağda kokularını bırakır.
  4. Ayvayı yumuşatınız. Süzdüğünüz ayva küplerini, pekmezi, kuru üzümü, tuzu ve suyu ekleyiniz. Kaynayınca ateşi kısıp kapağı kapatınız; ara sıra karıştırarak yaklaşık 20–25 dakika, bir küp bıçak ucuyla kolayca delinene kadar pişiriniz. Bu aşamada henüz sirke yoktur; ayva yumuşaması gereken yere önce ulaşmalıdır.
  5. Sirkenin pişirme payını ekleyiniz. 60 ml sirkeyi ekleyiniz. Kapağı açıp orta-kısık ateşte, ara sıra karıştırarak ve küplerin bir kısmını kaşığın sırtıyla hafifçe ezerek yaklaşık 15–20 dakika, karışım koyulup kaşık tencerenin dibinde iz bırakana kadar pişiriniz. Bu sırada ayvanın rengi mercandan derin kızıla döner.
  6. Soğutup sirkenin kalanını ekleyiniz. Tarçın çubuğunu, karanfilleri ve yenibaharları ayıklayıp çatniyi geniş bir kâseye alınız; oda sıcaklığına inene kadar, yaklaşık 45 dakika bekletiniz. Sonra 140 ml sirkeyi ekleyip iyice karıştırınız. Tadına bakınız; tuzu ve baharatı damağınıza göre ayarlayınız. Neden bölünmüş sirke? Pişirmedeki küçük pay tatları bağlar ve çatniyi baştan ekşi bir ortamda tutar; büyük pay ise canlı sirkenin ısıya dayanıklı olmayan canlılığını ve taze ekşiliğini korur.
  7. Kavanozlayınız. Çatniyi temiz, kuru cam kavanozlara bastırarak doldurunuz, kapaklarını kapatıp buzdolabına kaldırınız. Lezzeti ertesi gün oturur.

Özbekistan'ın Şehrisabz kentinde bir sabah kahvaltısı: ön planda alçak bir sofrada altın rengi samsalar, kalın süzme yoğurt, beyaz peynir, yuvarlak bir non ve mavi desenli küçük bir kâsede ayva çatnisi; sofranın arka sağında Daye Hatun Ekmek Ayvası Sirkesi ve zeytinyağı şişeleri, başında arkadan görünen iki genç, karşılarında Ak Saray'ın turkuaz çinili devasa harabe taçkapısı

Şehrisabz'da sabah sofrası: samsa, yoğurt, peynir ve bir kâse ayva çatnisi.

Çizimdeki yer: Şehrisabz, Özbekistan. Timur'un doğduğu "yeşil şehir"deki Ak Saray'ın kalan iki devasa kulesi, turkuaz ve beyaz çinileriyle bugün de kentin üzerinde yükselir; Özbekistan dünyanın en çok ayva yetiştiren ülkelerinden biridir.

Mutfağın Bilimi

Mutfağın Bilimi: Beyaz ayva neden kızıla döner? Çiğ ayvanın eti beyazdır; pigment taşımaz. Ama içinde, ağzı büzen tanenlerin (proantosiyanidinlerin) uzun zincirleri vardır. Isı ve asit bir araya geldiğinde bu zincirlerin halkaları tek tek kopar ve havanın oksijeniyle tepkimeye girerek gerçek antosiyanine, kırmızı bitki pigmentine dönüşür. Mutfakta bu, nadir görülen bir olaydır: pişirme çoğu meyvenin rengini söndürür, ayvanınkini ise açar. Rengin tonu ayvadan ayvaya ve pişirme süresine göre solgun mercandan koyu yakuta kadar değişir; çatnide sirke ve pekmez bu dönüşüme eşlik eder.

Mutfağın Bilimi: Sirke neden ayva yumuşadıktan sonra giriyor? Meyve ve sebzelerin hücreleri pektinle birbirine tutunur. Asitli bir ortamda pektin daha yavaş çözülür, bu yüzden sebze ve meyveler sirkeli suda geç yumuşar ve bazen hiç yumuşamaz. Ayva zaten serttir; sirke baştan girerse küpler bir türlü yumuşamayabilir. Biz ayvayı önce su ve pekmezle yumuşatıyor, sirkenin küçük payını sonra ekliyoruz.

Mutfağın Bilimi: Neden şeker eklemeden koyulaşıyor? Ayva pektinle zengindir; reçelinde ayrıca pektin eklenmez. Isıyla hücre duvarlarından salınan pektin, meyvenin kendi asidi ve pekmezin şekeriyle birlikte yumuşak bir jel kıvamı verir. Çatnimiz reçel kadar tatlı değildir; kaşıkta dağılmayan ama sürülebilen bir kıvamda durur.

Neden Sofranızda Olmalı?

Ayvanın bilimsel çalışmalarda dikkat çeken yanı, bitki bileşenleridir. Portekiz'de yapılan çalışmalarda ayvanın etinde ve kabuğunda klorojenik asit türevleri gibi fenolik bileşikler saptandı; ayvanın eti, kabuğu, çekirdeği ve reçeli laboratuvarda antioksidan etki bakımından incelendi. Kabuğu soyulmuş ayvada bu bileşiklerin bir kısmı kabukta kalır; yine de çatnideki ayva eti bu bakımdan değerli bir meyvedir. Çatniyi ekmekle ya da peynirli bir kahvaltıyla yediğinizde sofraya canlı sirke de katılır: İsveç'te yapılan bir çalışmada, ekmekli bir öğünle birlikte alınan sirke yemek sonrası kan şekeri yükselişini yumuşattı ve tokluk hissini artırdı. Pastörize edilmemiş canlı sirke ayrıca çatniye canlı sirke bakterilerini ve ayvanın kendi bitkisel bileşenlerini ekler.

Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.

Çatni üzüm pekmezi ve kuru üzümün şekerini taşır; diyabeti olanlar ölçülü tüketmelidir. Elma, armut gibi gülgiller ailesinin meyvelerine duyarlılığı olanlar ayvada da dikkatli olmalıdır.

Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar

Sirkeyi baştan eklemek. Ayva küpleri sert kalır, pişirme uzar. Önce su ve pekmezle yumuşatılır, sirkenin küçük payı sonra girer.

Küpleri limonlu suya atmamak. Ayva kesilince hızla kahverengileşir; pişince bu kararma çatninin rengini mat bırakır.

Çekirdek evini bırakmak. Çekirdekler yenmez, ağızda sert ve acıdır. Çekirdek evi tamamen çıkarılır.

Ateşi yüksek tutmak. Pekmez ve ayva dipte tutar. Yumuşatma ve koyulaştırma kısık ateşte, ara sıra karıştırarak yapılır.

Sıcak çatniyi kavanozlamak. Kavanozda buhar yoğuşur, su toplanır. Önce soğutulur, sirkenin kalanı eklenir, sonra kavanozlanır.

Kavanoza ıslak kaşıkla girmek. Su ve kırıntı ömrünü kısaltır. Her seferinde temiz ve kuru bir kaşık kullanınız.

Sunum Önerileri

Peynir tabağında: Tulumun, kaşarın, eski kaşarın ya da taze beyaz peynirin yanında bir kaşık; çatninin tatlı-ekşisi tuzlu peynirle çok iyi anlaşır. Kahvaltıda: Süzme yoğurdun, lorun ya da sahanda yumurtanın yanında. Sofrada: Fırında tavuğun, tandır ya da kuzu etinin, mercimek köftesinin yanında; kaşarlı bir tostun içinde. Sirkenin sofraya başka bir yoldan nasıl girdiğini görmek isterseniz Bal Kabaklı Susamlı Çatni ve Oksimelden Vinegrete yazılarımıza da bakabilirsiniz.

Saklama ve Güvenlik

Çatniyi ağzı sıkı kapanan cam kavanozlarda, yalnızca buzdolabında ve 3 haftaya kadar saklayınız. Açılan kavanozu bir hafta içinde bitiriniz. Kavanoza her seferinde temiz ve kuru bir kaşıkla giriniz; çatniyi oda sıcaklığında bekletmeyiniz. Yüzeyde küf, köpürme ya da bozulmuş, keskin ve yabancı bir koku fark ederseniz kavanozun tamamını atınız.

Bu Tarifin Sirkeleri

Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Bitki sirkelerimiz bitkinin kendisinden mayalanarak yapılır. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir.

Bu tarifte kullandığımız

Daha hafif ve meyvemsi bir çatni için

Baharatı öne çıkarmak için

Hangisini seçerseniz seçiniz ölçü aynıdır: 800 g ayva için toplam 200 ml sirke; 60 ml pişirmede, 140 ml soğuyunca. Tarçın, zencefil ya da karanfil sirkesini kullanırsanız ilgili baharatı yarıya indirebilirsiniz.

Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet içindir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.

Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

İlgili Yazılar

Kaynaklar

  1. McGee H. On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen. Revised ed. Scribner; 2004. (Ayva tanenlerinin ısı ve asit altında parçalanıp antosiyanine dönüşmesi; asidin sebze ve meyve dokusunun yumuşamasını geciktirmesi)
  2. Silva BM, Andrade PB, Valentão P, Ferreres F, Seabra RM, Ferreira MA. Quince (Cydonia oblonga Miller) fruit (pulp, peel, and seed) and jam: antioxidant activity. Journal of Agricultural and Food Chemistry. 2004;52(15):4705–4712.
  3. Östman E, Granfeldt Y, Persson L, Björck I. Vinegar supplementation lowers glucose and insulin responses and increases satiety after a bread meal in healthy subjects. European Journal of Clinical Nutrition. 2005;59(9):983–988.
  4. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü. Ayva Tarım Ürünleri Piyasa Raporu. Ocak 2022. (Türkiye ve Özbekistan'ın dünya ayva üretimindeki yeri; Sakarya, Bursa ve Bilecik'in payı)

Bu tarifle ilgili sorunuz mu var?

Denediniz, takıldığınız bir yer mi oldu, ya da merak ettiğiniz bir şey mi var? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.

Instagram'dan yazın E-posta gönderin

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.

Etiketler: Tarif, Çatni, Ayva, Kahvaltılık, Peynir Tabağı, Zeytinyağı, Canlı Sirke
Kasım 22, 2026
Listeye dön
cultureSettings.RegionId: 0 cultureSettings.LanguageCode: TR
Çerez Kullanımı

Sizlere en iyi alışveriş deneyimini sunabilmek adına sitemizde çerezler(cookies) kullanmaktayız. Detaylı bilgi için Kvkk sözleşmesini inceleyebilirsiniz.