Çocukken kışın kilerin serin köşesinde, saman içinde bekleyen sert armutlar olurdu. Ekimde dalından taş gibi inen o armutlar, Kasım'da, Aralık'ta yavaş yavaş kokusunu salar, yumuşar ve kış sofrasına inerdi. Deveci armudu, Ankara armudu gibi kışlık armutlar hâlâ pazarda; biz bu kez onları tarçın, karanfil ve yenibaharla, kendi sirkeleriyle bir kavanoza saklıyoruz.
Sert armutlar boyuna dilimlenir, çekirdek evi çıkarılır ve bir kavanoza dizilir. Tarçın, karanfil ve yenibahar şekerli suda demlenir; soğuyunca canlı armut sirkesiyle buluşur ve dilimlerin üzerine dökülür. Üç gün sonra kavanozdaki armutlar berrak, kehribar renkli bir salamurada parlar: İlk lokmada armudun serin tatlılığı, ardından sirkenin canlı ekşiliği, en sonda da baharatın sıcaklığı gelir.
Bu bir sirke turşusudur; Turşunun İki Yolu yazımızda anlattığımız gibi kavanozu sirkenin asidi korur. Armut ekşi olmayan bir meyve olduğu için sirkeyi sudan üç kat fazla tutuyoruz. Armudu kendi sirkesiyle buluşturuyoruz: Akça Armut Sirkesi meyvenin kokusunu derinleştirir, baharatın sıcaklığını yumuşatır.

Malzemeler
1 litrelik 1 cam kavanoz için:
Armutlar
- 550 g sert armut (yaklaşık 3 orta boy Deveci ya da Ankara armudu; yazın Akça armut), yıkanmış, her biri boyuna 8 dilim, çekirdek evi çıkarılmış
Salamura (3 ölçü sirke : 1 ölçü su)
- 300 ml (1 su bardağından biraz fazla) Akça Armut Sirkesi (asitliği en az yüzde 5)
- 100 ml (yaklaşık ⅖ su bardağı) içme suyu
- 130 g (yaklaşık ⅔ su bardağı) toz şeker (damak tadınıza göre 100–150 g)
- ½ çay kaşığı katkısız, iyotsuz salamura tuzu
- 2 adet tarçın çubuğu, ikiye bölünmüş
- 6 adet bütün karanfil
- 1 çay kaşığı tane yenibahar
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml.
Hangi armut turşuluktur? Turşuluk armut kokusunu salmaya başlamış ama eti hâlâ sert olmalıdır; avucunuzda sıktığınızda iz bırakmamalıdır. Kışın Deveci ve Ankara armudu, yazın Akça armut bu iş için idealdir. Kabuğu ince ve lekesizse soymayınız; kabuk dilimlerin dağılmasını önler ve kavanoza güzel bir renk verir. Kabuğu kalın ya da pürüzlüyse ince bir soyacakla soyabilirsiniz. Yumuşak, sulu, tereyağı gibi eriyen armutları yiyerek değerlendiriniz; turşuda dağılırlar.
Yapılışı

Baharatlar yalnızca suda demlenir; sirke ateşe hiç girmez.
- Baharatları suda demleyiniz. Küçük bir tencerede 100 ml içme suyunu şeker, tuz, tarçın, karanfil ve yenibaharla bir taşım kaynatınız. Ocağı kapatıp tencerenin ağzını örtünüz ve 20 dakika demlendiriniz; sonra tamamen soğumaya bırakınız. Sirkeyi bu aşamada eklemeyiniz; canlı sirkenin aroması ve canlılığı ısıya dayanıklı değildir.
- Kavanozu hazırlayınız. Kavanozu ve kapağını sıcak, sabunlu suyla yıkayıp iyice durulayınız ve kurutunuz. Kapağın içi kaplamalı, sağlam ve paslanmamış olmalıdır.
- Sirkeyi ekleyiniz. Baharatlı su soğuyunca 300 ml sirkeyi ekleyip karıştırınız. Salamura, armutları kesmeden önce hazır olmalıdır.
- Armutları dilimleyiniz. Armutları yıkayıp kurulayınız. Her birini boyuna dörde, her dörtte biri de ikiye kesip 8 dilim elde ediniz; çekirdek evini ve sapı bıçakla çıkarınız. Neden bekletmeden? Kesilen armut havayla buluşunca birkaç dakikada kararmaya başlar; dilimleri kestikçe salamuraya alınız.
- Kavanoza dizip salamurayı dökünüz. İlk dilimleri kavanoza koyar koymaz üzerine biraz salamura dökünüz, kalan dilimleri ekledikçe salamurayı tamamlayınız. Tarçını, karanfili ve yenibaharı dilimlerin arasına, cama yakın yerleştiriniz. Armutlar en az 1 cm salamuranın altında kalmalıdır; salamura yetmezse su değil, biraz daha sirke ekleyiniz. Ağızda 1–2 cm boşluk bırakıp kapağı kapatınız.
- Buzdolabında dinlendiriniz. Kavanozu hemen buzdolabına koyunuz. Turşunuz bir gün sonra yenebilir; baharatların armuda işlemesi için 3 gün beklemek en iyisidir.

Bir sahan kavurma, sıcak bazlama ve bir kâse baharatlı armut: kış akşamının tatlı-ekşi dokunuşu.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Armut turşuda neden diri kalır? Armudu dişlerinizin altında hafifçe kumlu hissettiren şey, etinin içine serpiştirilmiş "taş hücreleri"dir. Bilim dilinde sklereid denen bu hücrelerin duvarları, odundaki lignin ile kalınlaşmıştır. Pişmede ve turşuda yumuşayan, hücreleri birbirine bağlayan pektindir; lignin ise ne asitte ne de soğukta çözülür. Kış armutlarında taş hücreleri daha boldur; bu yüzden Deveci ve Ankara armudu salamurada haftalarca dişe gelir kalır.
Mutfağın Bilimi: Armut neden kararır? Armudun hücrelerinde polifenol adı verilen bileşikler ve bunları dönüştüren bir enzim (polifenol oksidaz) ayrı ayrı durur. Bıçak hücreleri açınca ikisi havadaki oksijenin yanında buluşur ve kahverengi pigmentler oluşur. Bu enzim ekşi ortamda yavaşlar: Sirkenin asidi onu frenler. Salamurayı armudu kesmeden önce hazırlamamızın ve dilimleri hemen salamuraya almamızın nedeni budur.
Mutfağın Bilimi: Neden 3 : 1 ve neden soğuk? Kaynak tarifte salamurada sirke sudan azdı ve sirke şekerle birlikte kaynatılıp sıcak sıcak dökülüyordu. Armut, ekşi olmayan meyvelerdendir; sirke sudan az olunca kavanozun asidi armudun suyuyla seyrelir ve güvenli sınıra yaklaşır. Sirkeyi sudan üç kat fazla tuttuğumuzda, Daye Hatun sirkelerinin yüzde 5 ve üzerindeki asitliği armudun suyuyla dengelendikten sonra da pH'ı güvenli eşik olan 4,6'nın rahatça altında tutar. Sirkeyi ısıtmadığımız için hem canlılığı hem de taze armut kokusu korunur. Kaynaktaki yarım çay kaşığı karanfili de altı taneye indirdik; karanfil öbür baharatları kolayca bastırır.
Neden Sofranızda Olmalı?
Armut, özellikle kabuğuyla yendiğinde iyi bir lif kaynağıdır; pektin gibi suda çözünen lifler sindirimi yavaşlatır, kabuktaki polifenoller ise meyvenin en zengin kısmında toplanır. Armut üzerine yapılan çalışmaların derlendiği bir incelemede, armut tüketiminin lif alımına ve bağırsak düzenine katkısı öne çıkmaktadır. Turşunun öbür yarısı canlı sirkedir: Sirkeyle birlikte yenen bir öğünde yemek sonrası kan şekeri ve insülin yükselişinin daha yumuşak seyrettiği, tokluk hissinin uzadığı küçük ölçekli insan çalışmalarında gösterilmiştir. Bu tarif şeker de içerir; bu yüzden armut turşusu sofrada bir tatlı değil, ağır bir yemeğin yanında birkaç dilimlik bir eşlikçi olarak yerini bulur.
Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.
Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
Olgun, sulu armut kullanmak. Yumuşak armut salamurada dağılır ve sıvıyı bulandırır. Eti sert, avuçta iz bırakmayan kış armutlarını seçiniz.
Dilimleri bekletmek. Kesilen armut havada kararır. Salamurayı önceden hazırlayınız ve dilimleri kestikçe kavanoza alınız.
Dilimleri çok ince kesmek. Kâğıt inceliğindeki armut birkaç günde yumuşar. Boyuna 8 dilim, ortalama 1–1,5 cm kalınlık yeterlidir.
Karanfili fazla koymak. Karanfil armudun ince kokusunu bastırır ve acımsı bir tat bırakır. Altı tane bu kavanoz için yeter.
Toz tarçın kullanmak. Toz tarçın salamurayı bulandırır ve dibe çöker. Çubuk tarçın aromayı verir, salamura berrak kalır.
Sıcak salamura dökmek ya da sirkeyi kaynatmak. Sıcak salamura armudu pişirir; kaynayan sirkenin asidi buharla uçar ve canlılığı kaybolur. Yalnızca suyu baharatla kaynatınız.
Salamuraya su eklemek. Ekşi bulursanız sirkeyi azaltmayınız; şekeri biraz artırınız.
Kavanozu kilerde saklamak. Bu tarif yalnızca buzdolabı içindir; kavanozu ters çevirmek de koruma sağlamaz.
Sunum Önerileri
Kuzu kavurmanın, fırında tavuğun, hindinin ve pastırmalı yemeklerin yanında birkaç dilim olarak sununuz; baharatlı tatlılığı etin yağını ve tuzunu dengeler. Tulum peyniri, kaşar ve cevizle bir peynir tabağında, roka ve nar ekşili bir kış salatasında da çok yakışır. Bir kâse süzme yoğurdun üstüne birkaç dilim, bir kaşık salamura ve biraz ceviz koyarsanız sade ama şaşırtıcı bir tatlı olur. Salamurayı dökmeyiniz: Salata sosuna birkaç kaşık katabilirsiniz.
Saklama ve Güvenlik
Kavanozunuzu yalnızca buzdolabında saklayınız ve 1 ay içinde tüketiniz. Oda sıcaklığında saklamayınız. Dilimleri her seferinde temiz ve kuru bir çatalla alınız; kalanlar salamuranın altında kalmalıdır. Meyve turşusu sebze turşusundan daha çabuk yumuşar; bu yüzden süreyi kısa tutuyoruz. Kapak kabarır, salamura köpürür ya da bulanıklaşır, dilimler kayganlaşır, yüzeyde küf görülür ya da alışılmadık bir koku gelirse turşuyu tadına bakmadan atınız.
Bu Tarifin Sirkeleri
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. Bu tarifte sirke ısıtılmadığı için canlı sirkenin aroması armutlara olduğu gibi geçer.
Bu tarifte kullandığımız
Şunlarla da deneyebilirsiniz
Limon Armudu Sirkesi Akça Armut Sirkesinin yerine kullanılabilir. Baharatlı sirkeleri ise armut sirkesinin yerine değil, yanına katınız: 300 ml'nin 50–100 ml'si kadarı baharatın kokusunu belirginleştirir.
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir; sirke azaltılmamalı, yerine su eklenmemelidir. Tarif şeker içerdiğinden, kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015. (Sirke turşusunda sirke oranı)
- McGee H. On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen. Revised ed. New York: Scribner; 2004. (Meyvede enzimatik kararma, pektin ve armudun taş hücreleri)
- Mayer AM. Polyphenol oxidases in plants and fungi: Going places? A review. Phytochemistry. 2006;67(21):2318–2331.
- Peter KV, ed. Handbook of Herbs and Spices. Vol. 1. 2nd ed. Cambridge: Woodhead Publishing; 2012. (Tarçın, karanfil ve yenibahar bölümleri)
- Reiland H, Slavin J. Systematic review of pears and health. Nutrition Today. 2015;50(6):301–305.
- Östman E, Granfeldt Y, Persson L, Björck I. Vinegar supplementation lowers glucose and insulin responses and increases satiety after a bread meal in healthy subjects. European Journal of Clinical Nutrition. 2005;59(9):983–988.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.