Eylül gelip de pazar tezgâhları yeşil domatesle, sivri biberle, kornişonla dolunca bizim evde bir telaş başlardı. Küpler yıkanır, kavanozlar güneşte kurutulur, tuz tartılır, sirke kokusu bütün mutfağı sarardı. Anneannem iki ayrı köşe kurardı: Birinde yalnızca tuzlu suyla kurulup kendi kendine mayalanmaya bırakılan küpler, öbüründe sirkeyle kurulan kavanozlar. İkisini asla karıştırmazdı. Ben de yıllar sonra, bu ayrımın arkasında koca bir bilim yattığını öğrendim.
“Turşu” kelimesi Farsça torş, yani “ekşi” kelimesinden gelir. Adı bile sırrını söyler: Turşu, sebzeyi ekşiliğin, yani asidin koruması altına almaktır. Bu asidi elde etmenin iki yolu vardır. Ya asidi kavanozun içinde bakterilere ürettirirsiniz ya da asidi hazır olarak, sirkeyle getirirsiniz. “Turşu Sanatı” dizimizin bu ilk yazısında bu iki yolu, her birinin bilimini ve neden birbirine karıştırılmaması gerektiğini anlatıyoruz.

Eylül pazarları: turşu mevsiminin habercisi.
1. Turşunun Sırrı: Asit
Sebzeyi bozan mikropların çoğu ekşi ortamı sevmez. Bilim, bir ortamın ne kadar asitli olduğunu pH ile ölçer; sayı küçüldükçe ortam ekşileşir. Gıda güvenliğinde kritik eşik pH 4,6'dır. Bunun altında, en korkulan gıda zehirlenmelerinden biri olan botulizme yol açan bakteri çoğalamaz ve zehrini üretemez. İyi kurulmuş her turşu, hangi yolla yapılırsa yapılsın, bu eşiğin rahatça altına iner.
pH ile asitlik arasındaki ilişkiyi ve bir sirkenin asitliğinin nasıl ölçüldüğünü Şişeden Damağa yazımızda ayrıntılı anlatmıştık. Turşuda bilmemiz gereken şu: Asit ya kavanozun içinde yavaş yavaş üretilir ya da en baştan, sirkeyle birlikte gelir.

2. Birinci Yol: Mayalanan Turşu
Mayalanan turşuda kavanoza yalnızca sebze, su ve tuz girer. Asidi, sebzenin yüzeyinde zaten yaşayan laktik asit bakterileri üretir. Bilim bu sürece laktik asit fermantasyonu der. Oksijensiz ortamda çoğalan bu bakteriler, sebzenin şekerlerini laktik aside çevirir; turşuya o yuvarlak, derin ekşiliği veren de bu asittir.
Tuzun üç görevi
- Seçici bir kapı bekçisidir. Laktik asit bakterileri tuza dayanıklıdır; sebzeyi çürüten pek çok mikrop ise tuzlu ortamda geri çekilir. Tuz, ilk günlerde yarışı dostlarımızın lehine çevirir.
- Özsuyu çeker. Tuz, sebzenin hücrelerindeki suyu ve şekeri dışarı, salamuraya çeker. Bakterilerin besini de bu özsudur.
- Dokuyu korur. Doğru oranda tuz, sebzenin kıtırlığını korumasına yardım eder; tuzu az bir salamurada sebze çabuk yumuşar.
Tuzun ne kadar olması gerektiği, sebzeye ve turşuyu nerede saklayacağınıza göre değişir. Gramı gramına tuz hesabını, kaşık ölçülerini ve yumurta testini dizimizin bir sonraki yazısı Salamura Rehberi’nde ayrıntılı anlatacağız.
Kavanozdaki bayrak yarışı
Mayalanan turşuda bakteriler bir bayrak yarışı koşar. İlk koşucu Leuconostoc'tur: Mayalanmayı başlatır, laktik asidin yanında biraz da karbondioksit üretir. Kavanozda yükselen kabarcıklar onun eseridir. Ama aside duyarlıdır; ortam ekşidikçe yerini aside çok daha dayanıklı olan Lactobacillus plantarum'a bırakır. Asıl ekşiliği yapan ve pH'ı güvenli bölgeye indiren odur. 1990'da yayımlanan bir çalışma, bu iki bakterinin aside dayanıklılığındaki farkın yarışın sırasını belirlediğini gösterdi.

Sıcaklık, süre ve gaz
Mayalanma için en uygun sıcaklık 18–24 °C arasıdır. Daha serin bir ortamda süreç yavaşlar; 27 °C'nin üzerinde ise sebze yumuşamaya başlar ve istenmeyen mikropların şansı artar. Oda sıcaklığında, doğrudan güneş almayan bir köşede turşu genellikle 2 gün ile 2 hafta arasında olgunlaşır; yazın 2–3 gün yetebilir, kışın bu süre 6 haftaya kadar uzayabilir. Kararı damağınız verir: Tadı istediğiniz kıvama geldiğinde turşuyu buzdolabına alınız. Orada çok yavaş olgunlaşmaya devam eder ve 3–6 ay içinde tüketilmelidir.
Mayalanma sırasında biriken karbondioksit salamurayı kavanozdan taşırabilir. Kapağı birkaç günde bir hafifçe aralayıp gazı salıveriniz; taşma olduysa kavanozun ağzını ve kenarlarını temiz bir bezle siliniz. Bu fırsatı sebzelerin salamuranın altında kalıp kalmadığını kontrol etmek için de kullanınız. Kapağı açtığınızda burnunuza gelen koku, ekşi maya ekmeğini ya da iyi bir beyaz peyniri hatırlatan temiz, ekşimsi bir mayalanma kokusudur.
3. İkinci Yol: Sirke Turşusu
Sirke turşusunda asidi bakterilere ürettirmeyiz; asit, sirkeyle birlikte hazır gelir. Bu yüzden sirke turşusunun güvenliği tamamen sirkenin gücüne ve miktarına bağlıdır. İki altın kural vardır:
- Sirke, en az su kadar olmalıdır. Salamurada sirke hiçbir zaman sudan az olmaz.
- Sirkenin asitliği en az yüzde 5 olmalıdır. Tarifler bu güce göre hesaplanır.
İkinci kural sanıldığından önemlidir. Evde yapılan ve “jilet gibi, boğazı yakıyor” diye anlatılan sirkelerin çoğu ölçüldüğünde yüzde 2–3'te kalır. Ekşiliği hissetmek, asitliği ölçmek değildir. Daye Hatun sirkelerinin titrasyonla ölçülmüş asitliği yüzde 5 ve üzerindedir; turşunuzu güvenle bu güce emanet edebilirsiniz.
Akılda kalan oran: 4 sirke, 2 su, 1 şeker
Sirke turşusunun en sevilen temel salamurası, akılda kalması kolay bir orandır: 4 ölçü sirke, 2 ölçü su, 1 ölçü şeker; lezzet için de tuz. Ülkemizde “Alman turşusu” adıyla da tanınan bu tatlı-ekşi salamurada şekerin görevi korumak değildir. Şeker, sirkenin sertliğini yumuşatır ve lezzetini öne çıkarır. Rafine şeker renk ve tat bakımından nötr olduğu için salamurayı değiştirmez. Önce küçük bir kavanozla deneyip şekeri damak tadınıza göre ayarlayabilirsiniz.
Burada kesin bir kural var: Turşunuzu fazla ekşi bulursanız sirkeyi asla azaltmayınız; şekeri artırınız. Sirkeyi azaltmak turşunun koruma kalkanını inceltir; şeker ise ekşiliği tatta yumuşatır ama korumaya dokunmaz. Sirke turşusunun bir güzelliği de zamanla oturmasıdır: İlk günlerin keskin ekşiliği, haftalar içinde yumuşar ve sebzenin tadıyla kaynaşır.
Salamurayı cam, emaye ya da paslanmaz çelik gibi asitle tepkimeye girmeyen bir kapta hazırlayınız. Sirke, su, şeker ve tuzu orta ateşte karıştırarak bir taşım kaynatmanız yeterlidir. Uzun süre fokurdayan bir salamurada sirkenin asidinin bir kısmı buharla uçar ve koruma gücü azalır.
Canlı sirkenin canlılığını korumak
Canlı sirkenin bakterileri ısıya dayanıklı değildir. Buzdolabında saklayacağınız turşularda salamuranın sirkesini ısıtmadan, ayrıca kaynatıp soğuttuğunuz su, şeker ve tuz karışımına ekleyerek soğuk kurabilirsiniz. Böylece sirkenin canlılığını ve taze aromasını kavanoza taşırsınız. Soğuk kurulan bu turşular buzdolabında saklanır.
Bunu biliyor muydunuz? 1795'te Fransa, orduyu uzun seferlerde besleyecek bir gıda saklama yöntemi bulana büyük bir ödül vaat etti. Paris'li şekerci Nicolas Appert, yıllarca süren denemelerin ardından yiyecekleri sıkıca kapatılmış cam kaplarda kaynar suda ısıtmayı buldu ve 12.000 franklık ödülü kazandı. 1810'da yayımladığı kitap, bugünkü kavanoz konservesinin temelidir. Appert bunun neden işe yaradığını bilmiyordu; mikropları Pasteur yarım yüzyıl sonra açıklayacaktı.
4. Neden İkisini Karıştırmıyoruz?
Akla gelen ilk soru şu: “Mayalanan turşuya biraz sirke eklesem, hem daha güvenli hem daha ekşi olmaz mı?” Olmaz. Mayalanan turşuda sirke yoktur ve bunun sağlam bir bilimsel nedeni vardır.
Hatırlayın: Mayalanmayı başlatan ilk koşucu Leuconostoc aside duyarlıdır. Kavanoza en baştan sirke girdiğinde pH bir anda düşer ve bu bakteri yarışa hiç başlayamaz. Sirkenin asidi bu konuda turşunun kendi ürettiği laktik asitten de daha etkili bir frendir.
Mutfağın Bilimi: Sirkenin asidi ile laktik asit, aynı pH'ta bile bakteriye farklı davranır. Asidin bir kısmı suda bölünmeden, yüksüz kalır; bu biçim bir “gizli yolcu” gibi bakterinin zarından içeri sızar ve hücreyi içeriden asitlendirir. Kimyacılar bir asidin ne kadar bölündüğünü pKa adlı bir değerle anlatır. Sirkenin asidinin pKa'sı 4,76, laktik asidinki 3,86'dır. Bu fark, turşu pH'ında sirkenin asidinin çok daha büyük bir bölümünün “gizli yolcu” biçiminde kalması demektir. Sirkenin mikroplar karşısındaki gücünün kaynağı da budur; ama mayalanan turşuda bu güç, emeğimizi yapacak dost bakterilere karşı çalışır. Bu mekanizmayı Sirke Mikropları Öldürür mü? yazımızda ayrıntılı anlatmıştık.
Sonuç iki türlü olabilir. Sirke fazla kaçarsa, mayalanma hiç başlamaz ve elinizde mayalanmamış bir sirke turşusu olur. Bu kötü bir turşu değildir, sadece başka bir turşudur. Asıl risk ise ölçüsüz, göz kararı eklenen az miktardadır: Mayalanma yavaşlar ama sirke turşusunun güvenlik çizgisine de ulaşılmaz. Kavanoz iki yolun arasında, ikisinden de kötü bir bölgede kalır. Ölçülü karma tarifler vardır, ama başlangıçta yolunuzu seçin: Her kavanoz tek bir yolu izlesin.
5. Hangi Turşuya Hangi Sirke?
Sirke turşusunun sırrı yalnızca oranda değil, sirkenin seçiminde de saklıdır. Sirkenin kalitesi ve lezzeti doğrudan turşunuza geçer; turşuyu hangi sirkeyle kuracağınızda aklınız net olmalıdır. Renk ve lezzet uyumu için şu eşleşmeler yol gösterir:
- Meyve turşuları (armut, ayva, erik): elma sirkeleri, meyvenin tadını tamamlar.
- Yeşil sebzeler (salatalık, biber, fasulye, yeşil domates): açık renkli üzüm sirkeleri, sebzenin rengini ve tazeliğini korur.
- Kırmızı turşular (pancar, kırmızı lahana, kiraz): koyu üzüm sirkeleri, rengi derinleştirir.
- Kök sebzeler ve soğanlar: koyu üzüm sirkelerinin dolgun gövdesi yakışır; havuç ve turpta şalgam ve kara havuç sirkeleri Anadolu'nun tanıdık lezzetini getirir.
- Uzak Doğu usulü turşular (zencefil, turp, Çin lahanası): pirinç sirkesi, bu mutfağın geleneksel tercihidir.

Baharat: tamamen lezzet için
Turşuya eklenen baharatların korumayla ilgisi yoktur; tamamen lezzet içindir, bu yüzden yaratıcılığınızı sonuna kadar kullanabilirsiniz. Hardal tohumu, rezene, dereotu ve karabiber klasiklerdir; çubuk tarçın, karanfil, defne, kekik, biberiye ve sarımsak da güzel eşlik eder. Yalnızca iki ricam var: Abartmayınız, çünkü baharat zamanla tadını salamuraya salar ve sebzenin önüne geçer. Berrak bir salamura istiyorsanız toz baharat yerine tane ve tohumları tercih ediniz.

Turşucu dükkânları, şehirlerimizin en renkli köşeleriydi.
6. Güvenlik ve Saklama
Turşu, doğru kurulduğunda son derece güvenli bir gıdadır. Güvenliğin yarısı ise kavanoza girmeden önce sağlanır:
- Sağlam ve taze ürün seçiniz. Ezik, berelenmiş, çürümeye yüz tutmuş sebze turşuya girmez.
- Temizlik esastır. Kavanozları, kapakları, ellerinizi ve tezgâhınızı titizlikle temizleyiniz.
- Sebze salamuranın altında kalmalıdır. Sebzenin üzerinde en az 1 cm salamura bulunmalıdır; havayla buluşan parça küf için açık kapıdır.
- Salatalığın çiçek ucunu 3–5 mm kesiniz. Bu uçta sebzeyi yumuşatan enzimler bulunur.
Beyaz tabaka mı, küf mü?
Mayalanan turşunun yüzeyinde zaman zaman ince, beyaz ve düz bir tabaka oluşabilir. Bu çoğunlukla zararsız bir maya tabakasıdır (kahm). Erken fark edilirse dikkatle alınır ve altındaki turşu kontrol edilir. Kahm mayasını Şişeden Damağa yazımızda da anlatmıştık. Ama yüzeyde siyah, yeşil, pembe ya da renkli, tüylü küf yayılmışsa, sebzeler yumuşamış, sümüksüleşmiş ya da kötü kokuyorsa o kavanoz tadılmadan dökülür ve kavanoz iyice temizlenip sterilize edilir.
Uzun süre oda sıcaklığında saklanacak sirke turşuları için kavanozlar kapakları kapatıldıktan sonra kaynar su banyosunda ısıtılır. Bu yöntem raf ömrünü uzatır; yalnız sirkenin canlı bakterileri ısıdan etkilenir. Buzdolabı turşularında ise soğuk kurulum hem kolay hem canlılığı koruyan yoldur.
Benim için turşu kurmak, mevsimi kavanoza hapsetmektir. İster tuzun ve sabrın yolunu seçin, ister sirkenin; yeter ki yolunuzu bilin ve sonuna kadar yürüyün. Dizimizin bir sonraki yazısında salamuranın ölçülerini, gramı gramına konuşacağız.
7. Doğru Bilinen Yanlışlar
“Boğazı yakan sirke en güçlü sirkedir.” Ekşiliği hissetmek asitliği ölçmek değildir. “Jilet gibi” anlatılan ev sirkelerinin çoğu ölçüldüğünde yüzde 2–3'te kalır. Turşu için gereken en az yüzde 5'tir ve bu ancak ölçülerek bilinir.
“Mayalanan turşuya biraz sirke eklemek onu daha güvenli yapar.” Sirke, mayalanmayı başlatan dost bakteriyi durdurur. Fazlası turşuyu sirke turşusuna çevirir, göz kararı azı ise kavanozu iki yolun arasında riskli bir bölgede bırakır.
“Turşu fazla ekşi geldiyse sirkeyi azaltırım.” Sirke turşusunda sirke asla azaltılmaz; koruma kalkanı odur. Ekşiliği yumuşatmak için şekeri artırınız.
“Turşuya konan şeker turşuyu korur.” Şeker bir çeşnidir; sirkenin sertliğini yumuşatır ve lezzeti öne çıkarır. Korumayı sirkenin asidi yapar.
“Salamura ne kadar kaynarsa o kadar iyidir.” Salamuraya bir taşım yeter. Uzun süre fokurdayan salamurada sirkenin asidinin bir kısmı buharla uçar.
“Turşunun üstündeki her beyaz tabaka bozulmadır.” İnce, düz ve beyaz bir tabaka çoğunlukla zararsız kahm mayasıdır; erken alınır. Renkli ve tüylü küf, yumuşama, sümüklenme ve kötü koku ise kavanozun dökülmesi gerektiğini gösterir.
“Her tuz turşuya olur.” Turşuda katkısız, iyotsuz salamura tuzu kullanılır. Katkı içeren tuzlar salamurayı bulandırabilir, tadını ve rengini değiştirebilir.
Sirke Turşunuz İçin Canlı Sirkeler
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. 180'i aşkın canlı sirkemizin hepsini Canlı Sirke Kütüphanemizde bulabilirsiniz. Sirke turşusu için önerdiğimiz sirkeler:
Meyve turşuları için
Yeşil ve açık renkli turşular için
Kırmızı turşular ve kök sebzeler için
Uzak Doğu usulü turşular için
Salamuraya karakter katmak için
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Turşu salamurasındaki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir; sirke turşusunda sirke, sudan az olmamalıdır. Mayalanan (fermente) turşuya sirke eklenmez.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- McDonald LC, Fleming HP, Hassan HM. Acid tolerance of Leuconostoc mesenteroides and Lactobacillus plantarum. Appl Environ Microbiol. 1990;56(7):2120–2124.
- Breidt F, McFeeters RF, Pérez-Díaz I, Lee CH. Fermented vegetables. In: Doyle MP, Buchanan RL, eds. Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers. 4th ed. ASM Press; 2013:841–855.
- Hutkins RW. Microbiology and Technology of Fermented Foods. 2nd ed. Wiley-Blackwell; 2019.
- USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015.
- Codex Alimentarius. Regional Standard for Vinegar (CXS 162-1987).
- Appert N. L'Art de conserver, pendant plusieurs années, toutes les substances animales et végétales. Paris; 1810.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.