Çocukken anneannemin turşu tuzunu nasıl ölçtüğünü hep merak ederdim. Ne tartı vardı ne de ölçü kabı. Küpe su doldurur, içine taze bir yumurta bırakır, avuç avuç tuz katıp karıştırırdı. Yumurta dipten yavaş yavaş yükselir, tepesi bir bozuk para kadar suyun üstüne çıkınca “tamam” derdi. O gün bunu sihir sanmıştım. Oysa o, kuşaktan kuşağa aktarılan bir ölçüm yöntemiydi.
Salamura turşunun kanıdır. Kan ulaşmayan hücre nasıl canlılığını yitirirse, salamuraya değmeyen sebze de özelliğini yitirir. Salamura sebzeyi yalnızca kıtır tutmaz ve bozulmaya karşı korumaz; sıradan bir turşuyla lezzetli bir turşu arasındaki farkı da çoğu zaman o belirler. Turşunun İki Yolu yazımızda mayalanan turşu ile sirke turşusunun bilimini anlatmıştık. “Turşu Sanatı” dizimizin bu ikinci yazısında salamuranın ölçülerini konuşuyoruz: ne kadar tuz, hangi tuz, nasıl ölçülür?

Göz kararı değil, tartıyla: salamuranın ilk kuralı.
1. Tuz Ne Kadar Olmalı?
Mayalanan turşuda tuzun üç görevi vardır: zararlı mikropları geri tutar, sebzenin özsuyunu salamuraya çeker ve dokuyu korur. Bu görevleri yapabilmesi için tuzun belli bir eşiğin üzerinde olması gerekir. Tuz azaldıkça laktik asit bakterileri tuzun desteğinden mahrum kalır ve zararlı mikroplar kavanoza hâkim olma fırsatı bulur. Fazlası ise mayalanmayı yavaşlatır, hatta durdurur ve turşuyu yenmeyecek kadar tuzlu yapar.
Hangi oranın seçileceğini iki şey belirler: sebzenin türü ve turşunun nerede, ne kadar süre saklanacağı. Akılda tutulacak ölçüler şunlardır:
- Salatalık ve kornişon: 1 litre suya en az 40 gram tuz. Bütün ve sulu sebzeler kendi suyunu salamuraya verdikçe tuzu seyreltir; bu yüzden eşik daha yüksektir.
- Diğer sebzeler: 1 litre suya en az 25 gram tuz.
- Buzdolabında saklanacak, kısa sürede tüketilecek turşu: sebze ve suyun toplam ağırlığının yüzde 2–3'ü (aşağıda anlatılan toplam ağırlık yöntemiyle). Soğuk, tuzun yükünü paylaşır; ama salamura yönteminde yukarıdaki asgari ölçülerin altına inilmez.
Dikkat: Gündelik turşu için değil — geleneksel kışlık turşu
Buzdolabının olmadığı dönemlerde, kilerde ya da küpte aylarca oda sıcaklığında bekleyecek kışlık turşular çok daha tuzlu kurulurdu: 1 litre suya yaklaşık 120–140 gram tuz (ağırlıkça yüzde 11–12; 7–8 yemek kaşığı). Büyüklerimizin yumurta testiyle ulaştığı değer budur.
Bu tuzlulukta mayalanma çok yavaşlar; kavanozu asıl koruyan tuzdur. Ortaya çıkan turşu doğrudan yenmeyecek kadar tuzludur: Yemeden önce birkaç saat ya da bir gece temiz suda bekletilip tuzu alınır. Buzdolabında saklayacağınız gündelik turşularda bu ölçüyü kullanmayınız; yukarıdaki asgari ölçüler yeterlidir.

Bu yazıdaki yüzdeler pratik ölçülerdir: “1 litre suya 40 gram tuz, yaklaşık yüzde 4” gibi. Ağırlıkça hesaplandığında gerçek oran biraz daha düşük çıkar (40 gram için yüzde 3,85); bu küçük fark turşuda sorun yaratmaz, yeter ki tarifin verdiği gram ölçüsüne uyulsun.
Kaşıkla ölçmek
Tartınız yoksa kaşık da iş görür; yeter ki ölçüyü bilin. Çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml'dir. Silme bir yemek kaşığı salamura tuzu yaklaşık 17 gramdır. Buna göre 1 litre su için 25 gram tuz yaklaşık bir buçuk yemek kaşığı, 40 gram tuz ise yaklaşık iki yemek kaşığı ile bir çay kaşığıdır. Ancak tuzun tanesi irileştikçe kaşığa giren tuz azalır, inceldikçe artar. Bu yüzden kaşık ölçüsü her zaman yaklaşıktır; turşuyu ilk kez kuruyorsanız ya da tuzunuzu değiştirdiyseniz bir kez tartıp kaşığınızı ayarlamanızı öneririm.
2. Tuzu Hesaplamanın İki Yolu
Tariflerde tuz iki farklı biçimde hesaplanır ve bu iki yolun karıştırılması, en sık yapılan hatalardan biridir.
Salamura yönteminde tuzu yalnızca suya göre hesaplarsınız: 1 litre suya 40 gram tuz gibi. Bütün sebzelerle, kavanoz kavanoz kurulan turşularda en pratik yol budur. Toplam ağırlık yönteminde ise tuzu sebze ve suyun birlikte ağırlığına göre hesaplarsınız. Kavanozu boşken tartar, sebzeyi ve suyu koyup yeniden tartarsınız; aradaki fark toplam ağırlıktır. Örneğin 1.000 gram sebze ile 700 gram suyun toplamı 1.700 gramdır; yüzde 2,5'lik bir oran için 1.700 × 0,025 = 42,5 gram tuz gerekir.
Mutfağın Bilimi: İki yolun farkı, kavanozda zamanla kurulan dengededir. Sebzenin hücrelerinde de su vardır. Tuz bir yandan sebzenin içine girer, öbür yandan sebzenin suyu salamuraya çıkar; birkaç gün içinde sebzenin içindeki ve dışındaki tuz oranı birbirine yaklaşır. Yüzde 4'lük bir salamurayla, ağırlıkça ona yakın miktarda sebze kurarsanız, denge kurulduğunda kavanozun bütünündeki tuz oranı yüzde 2'ye doğru iner. Toplam ağırlık yöntemi bu dengeyi en baştan hesaba katar. Salamura yönteminde tarifler daha yüksek bir başlangıç oranı vererek aynı dengeye ulaşır.

3. Büyüklerimizin Yumurta Testi
Tartının her evde olmadığı günlerde salamuranın tuzu yumurtayla ölçülürdü. Taze bir yumurta düz suda dibe çöker. Suya tuz katıldıkça suyun yoğunluğu artar ve yumurta yavaş yavaş yükselir. Taze bir tavuk yumurtasının yoğunluğu sudan yaklaşık yüzde 8 fazladır. Salamura bu yoğunluğu geçtiğinde yumurta yüzer: Bu da 1 litre suya yaklaşık 120 gram tuzda olur. Tepesinin bir bozuk para kadar suyun üstüne çıkması için biraz daha tuz gerekir; 1 litre suya yaklaşık 140 gram, yani ağırlıkça yüzde 12 civarı. Bu, yukarıda ayrı kutuda anlattığımız geleneksel kışlık turşunun ölçüsüdür; gündelik turşu için değildir.
Testin şartı taze yumurtadır. Yumurta yaşlandıkça kabuğundaki gözeneklerden nem kaybeder ve içindeki hava boşluğu büyür; bayat yumurta düz suda bile dibe inmez, tuzlu suda da çok daha erken yüzer. Böyle bir yumurtayla yapılan test salamurayı olduğundan tuzlu gösterir ve ortaya beklenenden az tuzlu bir salamura çıkar. Bu yüzden testten önce yumurtayı düz suya bırakınız: Dibe çöküp yatıyorsa tazedir ve testte kullanılabilir; dibe inmiyor ya da ucunun üzerinde dikiliyorsa testte kullanmayınız. Yumurta testi yine de yaklaşık bir ölçüdür; tartınız varsa tartıya güveniniz.


Tartının olmadığı günlerin ölçüsü: yumurta testi.
4. Hangi Tuz?
Turşuda kullanılacak tuz katkısız ve iyotsuz salamura tuzudur. Salamuranın tadını, kokusunu ya da rengini değiştirebilecek tuzlar turşuya uygun değildir. İyotlu ve katkı içeren tuzlar salamurayı bulandırabilir, turşunun rengini koyulaştırabilir. Kaya tuzu gibi doğal tuzlar katkısız olduğu sürece kullanılabilir; ancak içlerindeki çözünmeyen mineral parçacıkları salamuranın dibinde tortu bırakabilir ve tane iriliği farklı olduğu için kaşıkla ölçüldüğünde yanıltır. Bu tuzlarla çalışırken tartıya başvurmak daha da önemlidir.
Su da salamuranın yarısıdır. Temiz içme suyu kullanınız. Belirgin klor kokusu olan şebeke suyunu bir süre açık kapta bekletmek ya da kaynatıp soğutmak, kokunun uçmasına yardım eder.
5. Sirke Turşusunda Salamura
Sirke turşusunda koruma görevini sirkenin asidi üstlenir; tuz burada asıl olarak lezzet içindir. Bu yüzden sirke turşusunun salamurasında ölçülmesi gereken ilk şey tuz değil, sirkedir: Sirke en az su kadar olmalı, sirkenin asitliği en az yüzde 5 olmalıdır. En sevilen temel oran 4 ölçü sirke, 2 ölçü su ve 1 ölçü şekerdir; tuz, tarifte yazdığı kadar eklenir.
Bazı tariflerde sebzeler önce tuza yatırılır, birkaç saat bekletilip süzülür. Bu sebzenin fazla suyunu çeker ve kıtırlığını artırır. Sebzeleri tuza yatırdıysanız salamuraya ayrıca tuz konmaz; tarifte salamura tuzsuz görünüyorsa bunun nedeni budur.
Salamurayı cam, emaye ya da paslanmaz çelik bir kapta, orta ateşte bir taşım kaynatınız; uzun süre fokurdatmayınız, sirkenin asidinin bir kısmı buharla uçar. Buzdolabı turşularında sirkeyi ısıtmadan, kaynatıp soğuttuğunuz su, şeker ve tuz karışımına ekleyerek canlı sirkenin canlılığını kavanoza taşıyabilirsiniz.
6. Kavanoza Girmeden Önce
Doğru salamura, doğru hazırlanmış sebzeyle anlam kazanır. Küçük ama etkili birkaç ayrıntı:
- Salatalığın çiçek ucunu 3–5 mm kesiniz. Çiçeğin döküldüğü bu uçta sebzeyi yumuşatan enzimler yoğunlaşır; kesip atmak turşunun kıtırlığını korur.
- Bütün biberleri kürdanla birkaç yerinden deliniz. İçlerindeki hava çıkar, salamura içeri girer; biber yüzmez ve içi dışı aynı tuzu alır.
- Sebzeler salamuranın en az 1 cm altında kalmalıdır. Üstte kalan parça havayla buluşur ve küfe kapı açar. Sebzeleri temiz bir asma yaprağı, lahana yaprağı ya da cam bir ağırlıkla bastırınız.
- Kavanozun ağzında biraz boşluk bırakınız. Mayalanan turşuda biriken gaz salamurayı yükseltir; kapağı birkaç günde bir aralayıp gazı salıveriniz.
- Sağlam, taze ve yaralanmamış sebze seçiniz; kavanozlarınızı, kapaklarınızı ve ellerinizi titizlikle temizleyiniz.
Mutfağın Bilimi: Turşunun kıtırlığı, sebze hücrelerini birbirine bağlayan pektin adlı bir “harca” bağlıdır. Salatalığın çiçek ucunda ve bazı küf mantarlarında bulunan enzimler bu harcı söker; sebze yumuşar, yapışkanlaşır. Çiçek ucunu kesmek, sebzeleri salamuranın altında tutmak ve sıcaklığı 27 °C'nin altında tutmak, bu enzimlerin işini zorlaştırır. Asma yaprağının turşu küpünün üstüne konmasının da bir gerekçesi vardır: Yapraktaki tanenlerin bu enzimleri yavaşlattığı düşünülür.
7. Aklınızda Bulunsun
- Tuzu göz kararı değil, tartarak ya da ölçüsü bilinen kaşıkla koyunuz.
- Salatalık ve kornişonda 1 litre suya en az 40 g, diğer sebzelerde en az 25 g tuz.
- Buzdolabı turşusunda toplam ağırlığın yüzde 2–3'ü. 1 litre suya 120–140 g tuz (yumurta testi) yalnızca geleneksel kışlık turşu içindir; o turşu yemeden önce suda bekletilip tuzu alınır.
- Katkısız, iyotsuz salamura tuzu ve temiz içme suyu kullanınız.
- Yumurta testi yalnızca taze yumurtayla yapılır: Düz suda dibe inmeyen yumurta bayattır, testte kullanılmaz.
- Mayalanan turşuya sirke eklenmez; sirke turşusunda sirke en az su kadar ve en az yüzde 5 asitliktedir.
- Sebzeler salamuranın en az 1 cm altında kalmalıdır.
Benim için salamura, turşunun görünmeyen emeğidir. Kavanoza bakan kişi renkleri görür; ama o renkleri aylarca taze tutan, doğru tartılmış bir avuç tuzdur. Dizimizin sıradaki bölümlerinde bu ölçüleri tariflere dökeceğiz: sirkeyle kurulan tatlı-ekşi bir turşu ve kendi kendine mayalanan klasik salatalık turşusu.
8. Doğru Bilinen Yanlışlar
“Tuz ne kadar çok olursa turşu o kadar iyi olur.” Fazla tuz mayalanmayı yavaşlatır, hatta durdurur ve turşuyu yenmeyecek kadar tuzlu yapar. Doğru tuz, sebzeye ve saklama koşuluna göre seçilen tuzdur.
“Az tuz daha sağlıklıdır, ben yarısını koyarım.” Mayalanan turşuda tuz, ilk günlerde kavanozun bekçisidir. Eşiğin altına inildiğinde zararlı mikroplar fırsat bulur ve turşu yumuşar. Tuzu azaltmak isteyenler turşuyu buzdolabında kurmalı, yine de asgari ölçünün altına inmemelidir.
“Bir kaşık tuz her yerde aynı ağırlıktadır.” Tuzun tanesi irileştikçe kaşığa giren tuz azalır. Silme bir yemek kaşığı salamura tuzu yaklaşık 17 gramdır; başka bir tuzda bu değer değişebilir.
“Yumurta yüzdüyse salamura tamamdır.” Yalnızca taze yumurtayla. Bayat yumurtanın hava boşluğu büyüktür; düz suda bile dibe inmez, tuzlu suda erken yüzer ve salamurayı olduğundan tuzlu gösterir.
“Sofra tuzu da olur, tuz tuzdur.” Turşuda katkısız, iyotsuz salamura tuzu kullanılır. Katkı içeren ve iyotlu tuzlar salamurayı bulandırabilir, rengini ve tadını değiştirebilir.
“Salamura ne kadar kaynarsa o kadar dayanıklı olur.” Sirkeli salamuraya bir taşım yeter. Uzun süre fokurdayan salamurada sirkenin asidinin bir kısmı buharla uçar ve koruma gücü azalır.
Sirkeli Salamuranız İçin Canlı Sirkeler
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir; sirke turşusunun salamurasında güvenle kullanılabilir. 180'i aşkın canlı sirkemizin hepsini Canlı Sirke Kütüphanemizde bulabilirsiniz.
Meyve turşuları için
Açık renkli turşular için
Kırmızı turşular ve kök sebzeler için
Uzak Doğu usulü turşular için
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Turşu salamurasındaki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir; sirke turşusunda sirke, sudan az olmamalıdır. Mayalanan (fermente) turşuya sirke eklenmez.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015.
- Breidt F, McFeeters RF, Pérez-Díaz I, Lee CH. Fermented vegetables. In: Doyle MP, Buchanan RL, eds. Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers. 4th ed. ASM Press; 2013:841–855.
- Hutkins RW. Microbiology and Technology of Fermented Foods. 2nd ed. Wiley-Blackwell; 2019.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.