Kayısının mevsimi kısadır; Haziran'da pazara düşer, birkaç hafta içinde de biter. Anadolu'nun bahçelerinden gelen o turuncu meyveyi kurutur, reçel yaparız. Bu kez bir kavanozu turşuya ayırdık: Kışın bir sabah kahvaltıda açtığınızda, yazın ortasından bir parça sofraya gelsin diye.
Olgun ama sert kayısıların yarımları, yıldız anason ve karabiberle demlenmiş, ballı ve tatlı-ekşi bir salamuraya girer. Üç gün sonra kayısılar sirkenin ekşisini almış, balın yumuşaklığını ve anasonun hafif tatlı kokusunu taşıyor olur. Beyaz peynirin, kaşarın, ızgara tavuğun ve kuzu şişin yanında beklenmedik, ferah bir eşliktir.
Tarifin üç sırrı var: Sert kayısı seçmek, balı ılık suya eklemek ve sirkeyi ısıtmamak. Turşunun İki Yolu yazımızda anlattığımız gibi bu bir sirke turşusudur; sirke sudan üç kat fazladır ve kavanozu sirkenin asidi korur. Sirkeyi ısıtmadığımız için canlı sirkenin aroması kayısıya olduğu gibi geçer; bal da ısıyla yıpranmaz.

Malzemeler
250 ml'lik 3 cam kavanoz için:
Kayısı
- 500 g olgun ama sert kayısı (rengi dönmüş, parmakla bastırınca iz bırakmayan), ikiye bölünüp çekirdeği alınmış
Ballı salamura (3 ölçü sirke : 1 ölçü su)
- 225 ml (yaklaşık 1 su bardağından biraz az) Alyanak Kayısı Sirkesi (asitliği en az yüzde 5)
- 75 ml (5 yemek kaşığı) içme suyu
- 60 g (yaklaşık 5 yemek kaşığı) toz şeker; damak tadınıza göre ayarlayabilirsiniz
- 100 g (yaklaşık 4,5 yemek kaşığı) süzme çiçek balı
- 2 adet yıldız anason, hafifçe ezilmiş
- 2 çay kaşığı tane karabiber
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml. Bal içerdiği için bu turşu bir yaşından küçük bebeklere verilmez.
Yapılışı

Ballı salamura ılıyınca sirke eklenir ve kayısıların üzerine dökülür.
- Baharatı demleyiniz. Küçük bir tencerede 75 ml içme suyunu şeker, ezilmiş yıldız anason ve karabiberle bir taşım kaynatınız. Ocaktan alıp üzerini kapatınız ve 20 dakika demlenmeye bırakınız. Neden? Yıldız anasonun kokusu suda zor çözünür; sıcak suda kapalı bekletmek aromanın açılmasını sağlar. Ezmek, kokunun çıktığı yüzeyi artırır.
- Balı ılıkken ekleyiniz. Demlenen su 40 °C'nin altına, yani elinizi rahatsız etmeyecek bir ılıklığa inince balı ekleyip tamamen eriyene kadar karıştırınız. Neden? Bal sıcakta kokusunu ve doğal yapısını yitirir; ılık suda ise kolayca erir.
- Kayısıları hazırlayınız. Kayısıları yıkayıp kurulayınız. Ek yerinden bıçakla bir tur keserek ikiye ayırınız ve çekirdeklerini çıkarınız. Ezik ya da yumuşamış kayısıları ayırınız; bunlar turşuda dağılır.
- Kavanozları hazırlayınız. Kavanozları ve kapaklarını sıcak, sabunlu suyla yıkayıp iyice durulayınız ve kurutunuz. Kapakların içi kaplamalı, sağlam ve paslanmamış olmalıdır. Kayısı yarımlarını, kesik yüzleri aşağı bakacak şekilde, üç kavanoza sıkıca ama ezmeden diziniz.
- Sirkeyi ekleyip dökünüz. Ballı suyun tamamen soğuduğundan emin olunuz; 225 ml sirkeyi ekleyip karıştırınız. Yıldız anasonları ve karabiberleri kavanozlara paylaştırıp salamurayı dökünüz. Kayısılar en az 1 cm salamuranın altında kalmalıdır; salamura yetmezse su değil, biraz daha sirke ekleyiniz. Ağızda 1–2 cm boşluk bırakıp kapakları kapatınız.
- Buzdolabında dinlendiriniz. Kavanozları hemen buzdolabına koyunuz. Turşunuz 3 gün sonra yenmeye hazır olur.

Beyaz peynir, simit ve bir kâse ballı kayısı: kahvaltıda yazdan bir parça.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Neden olgun ama sert kayısı? Meyve olgunlaştıkça hücreleri birbirine bağlayan pektin, meyvenin kendi enzimleriyle yavaş yavaş çözülür; kayısı yumuşar ve sulanır. Sirkeli şurupta bu çözülme yavaşlar ama durmaz. Tam olgun, yumuşak bir kayısı birkaç günde dağılırken, rengini almış ama hâlâ sert bir kayısı bütünlüğünü korur. Tatlılığını da zaten taşır; turşuda kaybettiği tek şey çiğliğidir.
Mutfağın Bilimi: Bal neden ılıkken? Balın kokusu uçucu bileşiklerden oluşur ve sıcakta çabuk kaybolur. Balın kendi enzimleri de yüksek sıcaklıkta bozulur; uzun ısıtmada ise balın kalitesinin bir ölçüsü olan hidroksimetilfurfural (HMF) birikir. Bu yüzden balı kaynayan değil, 40 °C'nin altına inmiş suya ekliyoruz. Bebeklerle ilgili uyarının nedeni başkadır: Bal, doğada bulunan bazı bakteri sporlarını taşıyabilir; yetişkin bağırsağı bunlarla baş eder, bir yaşından küçük bebeklerin bağırsağı henüz edemez. Bu nedenle bal içeren hiçbir yiyecek bir yaşından küçük bebeklere verilmez.
Mutfağın Bilimi: Kayısı, anason ve 3 : 1. Yıldız anasonun tatlımsı kokusu, anason ve rezenedeki kokuyla aynı molekülden, anetolden gelir; kayısının çiçeksi kokusuyla iyi anlaşır. Kayısı zaten ekşi bir meyvedir; kendi pH'ı çoğu sebzeden düşüktür. Daye Hatun sirkelerinin titrasyonla ölçülmüş asitliği yüzde 5 ve üzerindedir; 225 ml sirke yaklaşık 11 gram asit taşır. Kayısının suyu, su, şeker ve balla dengelendiğinde kavanozdaki asit oranı yaklaşık yüzde 1,2 olur; bu, pH'ı güvenli eşik olan 4,6'nın rahatça altında tutar. Tarif ısıl işlem görmediği için yalnızca buzdolabında saklanır; nedenini Kavanozun Bilimi yazımızda anlattık.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
Yumuşak kayısı kullanmak. Tam olgun, yumuşak kayısı turşuda dağılır ve salamurayı bulandırır. Rengi dönmüş ama sert kayısı seçiniz.
Balı kaynar suya katmak. Bal ısıda kokusunu yitirir. Su 40 °C'nin altına inince ekleyiniz.
Sirkeyi şurupla kaynatmak. Kaynayan sirkenin asidi buharla uçar ve canlılığı kaybolur. Sirkeyi ballı su tamamen soğuyunca ekleyiniz.
Demlemeyi atlamak. Yıldız anason soğuk salamurada kokusunu çok geç bırakır. Yirmi dakikalık demleme kokunun anahtarıdır.
Salamuraya su eklemek. Ekşi bulursanız sirkeyi azaltmayınız; balı ya da şekeri biraz artırınız.
Kavanozu kilerde saklamak. Bu tarif yalnızca buzdolabı içindir; kavanozları ters çevirmek de koruma sağlamaz.
Sunum Önerileri
Kahvaltıda beyaz peynirin, kaşarın ya da lor peynirinin yanında sununuz; bir kayısı yarımını bir dilim peynirin üzerine koymak yeter. Izgara tavuğun, kuzu şişin ve fırın etin yanında ferah bir eşlik olur. İnce doğrayıp roka ya da kuskus salatasına katabilirsiniz. Kavanozun ballı salamurasından bir iki kaşık, zeytinyağıyla çırpıldığında yaz salatalarına tatlı-ekşi, anasonlu bir sos olur.
Saklama ve Güvenlik
Kavanozlarınızı yalnızca buzdolabında saklayınız ve 1 ay içinde tüketiniz. Oda sıcaklığında saklamayınız. Kayısıları her seferinde temiz ve kuru bir çatalla alınız; kalanlar salamuranın altında kalmalıdır. Zamanla kayısılar biraz yumuşar ve salamura rengini alır; bu doğaldır. Kapak kabarır, salamura köpürür ya da süt gibi bulanıklaşır, kayısılar dağılıp kayganlaşır, yüzeyde küf görülür ya da alışılmadık bir koku gelirse turşuyu tadına bakmadan atınız. Bal içerdiği için bu turşu bir yaşından küçük bebeklere verilmez.
Bu Tarifin Sirkeleri
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. Bu tarifte sirke ısıtılmadığı için kayısı sirkesinin aroması kayısıların kendisine olduğu gibi geçer.
Bu tarifte kullandığımız
Şunlarla da deneyebilirsiniz
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir; sirke azaltılmamalı, yerine su eklenmemelidir. Tarif bal ve şeker içerdiğinden, kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir; bal içeren yiyecekler bir yaşından küçük bebeklere verilmez. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015. (Meyve turşuları ve sirke oranı)
- Brummell DA. Cell wall disassembly in ripening fruit. Functional Plant Biology. 2006;33(2):103–119.
- Pasias IN, Kiriakou IK, Proestos C. HMF and diastase activity in honeys: A fully validated approach and a chemometric analysis for identification of honey freshness and adulteration. Food Chemistry. 2017;229:425–431.
- World Health Organization. Botulism. Fact sheet. 2023. (Bebeklik botulizmi ve bal)
- McGee H. On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen. Revised ed. New York: Scribner; 2004. (Meyveler, bal ve baharatlar bölümleri)
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.