Bitkiler etkilidir. Bugün eczanelerde bulunan pek çok ilacın kökeni de bitkilere dayanır. Bu güç, bitkilerin bilinçli kullanılmasını gerektirir: bir bitki vücutta bir değişiklik yaratabiliyorsa, aynı anda kullanılan bir ilacın etkisini de değiştirebilir. Bu yazıda bitki–ilaç etkileşiminin nasıl gerçekleştiğini, en çok bilinen örnekleri ve bu konuyu hekiminizle ya da eczacınızla nasıl konuşabileceğinizi anlatıyoruz. Mutfaktaki Şifalı Bitkiler yazımızın devamı niteliğindedir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kullandığınız ilaçları bırakmayın ya da dozlarını kendiniz değiştirmeyin; her türlü değişikliği hekiminizle birlikte planlayın.
1. Bitkiler Güçlüdür
Bitkilerin gücünü en iyi anlatan şey, modern tıbbın onlardan ne kadar çok şey öğrendiğidir. Aspirinin hikâyesi söğüt kabuğundaki salisinle başlar. Kalp yetmezliğinde kullanılan digoksin yüksük otundan elde edilir. Bugün tip 2 diyabette en yaygın kullanılan ilaçlardan metformin, keçi sedefi (Galega officinalis) bitkisindeki bir bileşenden yola çıkılarak geliştirilmiştir.
Bu örnekler bir gerçeği gösterir: bitkilerdeki aktif bileşenler, vücutta ilaçlarla aynı hedeflere ulaşabilir. Bu nedenle bazı durumlarda bitkisel ürünler daha özenli bir değerlendirme gerektirir: hamilelik ve emzirme dönemi, çocukluk çağı, kronik hastalıklar ve düzenli ilaç kullanımı. “Doğal” olması bir ürünün değerini artırır; ancak her kişiye aynı şekilde uyacağı anlamına gelmez. Güçlü olan her şey, doğru kişide ve doğru miktarda anlam kazanır.
2. Bitki–İlaç Etkileşimi Nasıl Gerçekleşir?
Etkileşimler iki ana yolla ortaya çıkar. Birincisinde bitki, ilacın vücuttaki yolculuğunu değiştirir. İlaçların büyük kısmı karaciğer ve bağırsak duvarındaki CYP450 enzimleri tarafından parçalanır; P-glikoprotein gibi taşıyıcı proteinler ise ilaçları hücrelerden dışarı pompalar. Bir bitki bu enzimleri ya da taşıyıcıları hızlandırırsa ilacın kandaki düzeyi düşer ve ilaç beklenen etkiyi göstermeyebilir; yavaşlatırsa ilaç vücutta birikir ve yan etki riski artar. Önceki yazımızda anlattığımız karabiber–zerdeçal eşleşmesi, bu mekanizmanın olumlu yönde kullanılmasının bir örneğidir.
İkinci yolda bitki ve ilaç aynı yönde etki eder ve etkiler toplanır. Kan pıhtılaşmasını hafifçe azaltan bir bitki, kan sulandırıcı bir ilaçla birlikte kullanıldığında kanama eğilimi artabilir; kan şekerini düşürebilen bir bitki, diyabet ilacıyla birlikte şekerin gereğinden fazla düşmesine katkıda bulunabilir.
Önemli bir ayrıntı: yemeklere giren baharat miktarları çoğu zaman bu tür bir etkileşim yaratmaz. Etkileşim olasılığı; yoğun ekstreler, takviyeler ve uzun süre düzenli olarak yüksek miktarlarda kullanımla belirgin biçimde artar.
3. En Çok Bilinen Örnekler
Kan sulandırıcılar: Varfarin ve benzeri ilaçlar, etkileşime en duyarlı ilaç grubudur. Sarımsak, zencefil, zerdeçal ve ginkgo gibi kan pıhtılaşmasını hafifçe etkileyebilen bitkilerin yüksek miktarlı takviyeleri bu ilaçlarla birlikte dikkat gerektirir; ginkgo için kanama vakaları bildirilmiştir. Ginseng ise ters yönde etki ederek varfarinin etkisini azaltabilir.
Sarı kantaron: Bitki–ilaç etkileşimi literatüründe en iyi incelenmiş bitkidir. İçerdiği hiperforin, karaciğerdeki PXR adlı bir algılayıcıyı uyararak CYP3A4 enziminin ve P-glikoproteinin üretimini artırır. Sonuçta doğum kontrol hapları, organ nakli sonrası kullanılan bazı ilaçlar ve kan sulandırıcılar daha hızlı yıkılabilir. Antidepresanlarla birlikte kullanımı ise serotonin fazlalığına bağlı yakınmalara yol açabilir. Bu nedenle düzenli ilaç kullananlarda sarı kantaron mutlaka hekimle konuşulmalıdır.
Diyabet ilaçları: Kudret narı gibi kan şekerini düşürebildiği bilinen bitkiler, diyabet ilaçlarının etkisine eklenebilir. Bu bitkileri kullanan diyabet hastalarının kan şekerlerini daha yakından izlemeleri ve hekimlerini bilgilendirmeleri önerilir.
Tansiyon ilaçları: Meyan kökündeki glisirizin, böbrekte kortizolü etkisizleştiren bir enzimi (11β-HSD2) baskılar. Bu durum yüksek miktarlarda ve uzun süreli tüketimde vücutta tuz ve su tutulmasına, potasyum kaybına ve tansiyon yükselmesine yol açabilir; tansiyon ve idrar söktürücü ilaç kullananlarda dikkat gerekir.
Sakinleştiriciler ve uyku ilaçları: Kedi otu, melisa ve lavanta gibi rahatlatıcı bitkiler, bu ilaçların etkisini artırabilir. Birlikte kullanımda aşırı uyku hali ve dikkat azalması görülebilir.
Bağışıklık baskılayıcılar: Ekinezya gibi bağışıklığı uyarıcı etkisiyle bilinen bitkiler, organ nakli sonrası ya da otoimmün hastalıklarda kullanılan bağışıklık baskılayıcı ilaçlarla teorik olarak ters yönde çalışabilir. Bu ilaçları kullananların bitkisel ürünleri hekimleriyle birlikte değerlendirmeleri önerilir.
4. Hekiminizle ve Eczacınızla Nasıl Konuşabilirsiniz?
Pek çok kişi bitkisel ürün kullandığını hekimine söylemez; çoğu zaman bunun nedeni, muayenede kimsenin sormamasıdır. Konuyu sizin açmanız, hem sizin hem de hekiminizin işini kolaylaştırır. Birkaç pratik öneri:
- Bir liste tutun. Düzenli kullandığınız bitkisel ürünleri; çayları, sirkeleri, takviyeleri ve tentürleri, ne sıklıkla kullandığınızla birlikte yazın ve muayeneye götürün.
- Yeni bir ilaç başlandığında sorun. “Kullandığım bitkisel ürünlerle bu ilaç arasında bir etkileşim var mı?” sorusu, eczacıların günlük olarak yanıtladığı bir sorudur.
- Ameliyat öncesinde bildirin. Planlı bir ameliyattan önce kullandığınız bitkisel ürünleri cerrahi ekibe söyleyin; bazı bitkilere ameliyattan bir süre önce ara verilmesi önerilebilir.
- Yeni ürünlere tek tek başlayın. Aynı anda birden fazla yeni ürüne başlamak, olası bir yakınmanın kaynağını anlamayı zorlaştırır.
En güvenli ürün, en bilinçli kullanılan üründür.
Bilinçli Kullanım, Daye Hatun Yaklaşımının Parçasıdır
Daye Hatun olarak bitkilerin gücüne inanıyor ve bu gücü doğru bilgiyle birlikte sunmayı önemsiyoruz. Canlı Sirke Kütüphanesi ve Canlı Sirke Atlası sayfalarımızda, gerekli gördüğümüz bitkiler için kısa dikkat notlarına yer veriyoruz.
Düzenli ilaç kullanıyorsanız, tükettiğiniz canlı sirkeleri de hekiminizle paylaştığınız bitkisel ürünler listesine eklemenizi öneririz. Bağırsak sağlığı ve şifalı bitkiler üzerine diğer yazılarımız için: Bağırsaktan Başlayan Sağlık · Mutfaktaki Şifalı Bitkiler
Kaynaklar
- Bailey CJ. Metformin: historical overview. Diabetologia. 2017;60(9):1566–1576.
- Izzo AA, Ernst E. Interactions between herbal medicines and prescribed drugs: an updated systematic review. Drugs. 2009;69(13):1777–1798.
- Moore LB, Goodwin B, Jones SA, et al. St. John's wort induces hepatic drug metabolism through activation of the pregnane X receptor. Proc Natl Acad Sci USA. 2000;97(13):7500–7502.
- Henderson L, Yue QY, Bergquist C, Gerden B, Arlett P. St John's wort (Hypericum perforatum): drug interactions and clinical outcomes. Br J Clin Pharmacol. 2002;54(4):349–356.
- Yuan CS, Wei G, Dey L, et al. Brief communication: American ginseng reduces warfarin's effect in healthy patients: a randomized, controlled trial. Ann Intern Med. 2004;141(1):23–27.
- Størmer FC, Reistad R, Alexander J. Glycyrrhizic acid in liquorice—evaluation of health hazard. Food Chem Toxicol. 1993;31(4):303–312.
- Ang-Lee MK, Moss J, Yuan CS. Herbal medicines and perioperative care. JAMA. 2001;286(2):208–216.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez. Her bireyin ihtiyacı farklıdır; size en uygun plan için bir sağlık uzmanına danışmanız önerilir.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.