Bir şişe sirke, gözle göremediğimiz iki ayrı canlı topluluğun aylar süren ortak emeğidir. Önce mayalar meyvenin şekerini alkole çevirir; ardından bambaşka bir bakteri ailesi bu alkolü oksijenle buluşturup sirkeye dönüştürür ve yüzeyde “sirke anası” denen canlı bir örtü örer. Bugün market raflarındaki sirkelerin bir kısmı ise bu yolculuğu birkaç saatte tamamlar, bir kısmı hiç yaşamaz. Bu yazıda gerçek sirkenin nasıl oluştuğunu, 1394'ten bu yana süren Orléans yöntemini, sanayi sirkelerine neden katkı maddeleri eklendiğini ve raf önünde gerçek sirkeyi nasıl tanıyabileceğinizi anlatıyoruz.
1. İki Canlı, İki Dönüşüm

Türk standardı TS 1880 EN 13188'e göre sirke, tarım kökenli bir hammaddenin iki aşamalı biyolojik fermantasyonla, yani önce alkol, ardından asetik fermantasyonla elde edilen üründür. Bu tanım, gerçek sirkeyi suyla seyreltilmiş asitten ayıran temel çizgidir.

Birinci aşama: mayalar. Meyve ya da bitkideki şekerler, oksijensiz ortamda mayalar tarafından alkole ve karbondioksite dönüştürülür. Bu aşamada bazı laktik asit bakterileri de sürece katılarak aroma zenginliğine katkı sağlar. Nişastalı hammaddelerde ise önce nişastanın şekere parçalanması gerekir; pirinç sirkelerinde bu işi geleneksel olarak Aspergillus küfleri yapar.
İkinci aşama: asetik asit bakterileri. Alkol, bu kez oksijene ihtiyaç duyan asetik asit bakterileriyle buluşur. Acetobacter, Komagataeibacter ve Gluconobacter gibi cinslere ait bu bakteriler alkolü asetik aside oksitler. Her cinsin kendi karakteri vardır: Bazıları yüksek asitliğe dayanıklıdır, bazıları alkol bittiğinde asetik asidi de tüketmeye başlayabilir. Bu yüzden sirke yapımında zamanlama ve dikkat esastır.
Bunu biliyor muydunuz? Sirke anası, asetik asit bakterilerinin, özellikle de Komagataeibacter türlerinin ürettiği saf bir bakteriyel selülozdur. Bu doğal ağ bugün yara örtülerinden yapay deri ve kulak zarı onarımına kadar pek çok alanda araştırılan değerli bir biyomalzemedir. Şişenin dibindeki o jöle kıvamlı tabaka, aslında sirkenin canlı olduğunun kanıtıdır.
2. 1394'ten Bugüne: Orléans Yöntemi

Fransa'nın Loire Nehri kıyısındaki Orléans şehri, Orta Çağ'da Loire şaraplarının Paris'e taşındığı yolun üzerindeydi. Yolculukta ekşiyen şaraplar burada sirkeye dönüştürüldü ve şehir zamanla Avrupa'nın sirke başkenti oldu. 28 Ekim 1394'te kurulan sirkeciler loncası, sirke yapımını tüzükle düzenleyen bilinen en eski örgütlerden biridir. Lonca üyeleri yöntemlerini öyle sıkı korurdu ki Fransızcada anlaşılması zor bir şey için “sirkecinin sırrı” (le secret du vinaigrier) deyimi doğdu.
Orléans yönteminde sirke, yan yatırılmış ve tamamen doldurulmamış fıçılarda, yüzeyde oluşan sirke anasının altında yavaş yavaş olgunlaşır. Fıçının üstündeki ağız hava almasını sağlar ve tülbentle örtülür; sirke de buradan kontrol edilip tadılır. Sirke istenen asitlik ve tada ulaştığında anası bozulmadan bir kısmı alınır, yerine aynı miktarda taze sıvı, sirke anasını rahatsız etmeyecek şekilde eklenir. Böylece süreç hiç durmaz; bu yüzden yönteme “sürekli” ya da “yavaş” yöntem de denir. Dönüşüm haftalar, hatta aylar sürer; ama bu sürede aroma bileşenleri gelişir ve sirke karakter kazanır. Yaklaşık 630 yıl sonra bugün, Orléans yöntemi hâlâ en lezzetli sirkelerin yapıldığı yöntem olarak kabul edilir.
3. Saatler İçinde Sirke: Sanayi Yöntemleri
19. yüzyılda Almanya'da sıvının bakterilerin tutunduğu kayın talaşlarından tekrar tekrar geçirildiği “hızlı yöntem” geliştirildi; süre günlere indi. 20. yüzyılın ortasında ise tanklarda güçlü havalandırmayla çalışan “batık kültür” sistemleri, yani asetatörler yaygınlaştı. Bugün dünyadaki sirkenin büyük kısmı bu sistemlerde, saatler içinde ve yüksek asitlikte üretilir.

Hızlı yöntemlerin kendisi sirkeyi “sahte” yapmaz; bunlar da biyolojik fermantasyondur ve sanayi ölçeğinde güvenilir ürün sağlar. Fark, aroma, bileşim ve sonrasında yapılan işlemlerdedir. Raf ömrünü uzatmak ve kusursuz bir berraklık sağlamak için sanayi sirkelerinin çoğu pastörize ve filtre edilir; bu işlemler canlı bakterileri ve sirke anasını ortadan kaldırır.
4. Sanayi Tipi Sirke ve Canlı Sirke: Aynı Ad, Farklı Dünyalar
Standartlara göre sirke, meyve, tahıl ya da bal gibi tarımsal kökenli bir hammaddenin önce alkol, ardından asetik asit fermantasyonuyla, yani iki aşamalı biyolojik bir dönüşümle elde edilen üründür. Ancak piyasada “sirke” adıyla anılan her ürün bu yoldan geçmez. Sanayi tipi olarak adlandırabileceğimiz bazı ürünler, fermantasyon hiç yapılmadan, sentetik ya da damıtılmış asetik asidin suyla seyreltilip renk ve aroma verilmesiyle hazırlanır.
Böyle bir ürün ekşi tadı ve keskin kokusuyla sirkeyi andırabilir; ama hiçbir koşulda canlı sirke olamaz. Çünkü içinde sirkeyi sirke yapan şeylerin hiçbiri yoktur: Ne canlı asetik asit bakterileri, ne sirke anası, ne meyveden gelen polifenoller, organik asitler, mineraller ve aroma bileşenleri. Asetik asit, gerçek sirkenin yalnızca bir bileşenidir; sirkenin kendisi değildir. Bir meyvenin sirkesi, o meyvenin aylar süren bir dönüşümle şişeye taşınmış hâlidir ve bu birikimi bir kimyasalın sulandırılmasıyla elde etmek mümkün değildir.
Türkiye'de yapılan bir çalışmada, semt pazarından alınan bir üzüm sirkesi örneğinin yoğunluk, kuru madde ve kül değerleri doğal sirke ölçütlerini karşılamamış; araştırmacılar tüketicilere güvenilir kaynaklardan sirke almalarını önermiştir. Bu yüzden bir sirkeyi seçerken adına değil, nasıl yapıldığına bakmak gerekir.
Daye Hatun Sirkeleri: Tamamen Katkısız
Daye Hatun sirkelerinin içinde, adını taşıdığı meyve ya da bitkiden ve sudan başka hiçbir şey yoktur. Koruyucu, renklendirici, aroma verici, tatlandırıcı ya da sonradan eklenmiş asetik asit kullanılmaz; ürünlerimiz pastörize edilmez. Şişedeki rengin, kokunun ve tadın tamamı hammaddenin kendisinden ve aylar süren doğal fermantasyondan gelir. Dipte görebileceğiniz tortu ve sirke anası da bunun en açık işaretidir.

Bunu biliyor muydunuz? Gerçek bir canlı sirkede dipte tortu ya da sirke anası görmeniz bir kusur değil, bir canlılık işaretidir. Şişeyi hafifçe çevirip kullanmanız yeterlidir. Kusursuz bir berraklık ise tek başına kalite göstergesi değildir; çoğu zaman filtrelemenin ve pastörizasyonun sonucudur.
5. Sirke Neden Helaldir?

Sirke yapımının ara aşamasında alkol oluşur; bu yüzden zaman zaman sirkenin helal olup olmadığı sorulur. Klasik İslam hukukunda kabul gören görüşe göre şarap, kendiliğinden ya da doğal süreçlerle sirkeye dönüştüğünde artık şarap değil, bambaşka bir maddedir; bu dönüşüme istihale denir ve ortaya çıkan sirke helaldir. Peygamber Efendimizin “Ne güzel katıktır sirke” sözü, Sahih-i Müslim'in İçecekler Kitabı'nda yer alır. Bilimsel açıdan da tamamlanmış bir fermantasyonda alkol neredeyse tamamen asetik aside dönüşür; Türk standardı, şarap sirkesi dışındaki sirkelerde kalan alkolün binde 5'i geçmemesini öngörür.
İslam medeniyetinde sirkenin yerini, İbn Sina'dan İstanbul'un Sirkeci semtine uzanan hikâyesiyle bir sonraki yazımızda ayrıca ele alacağız.
6. Doğru Bilinen Yanlışlar
“Sirke ne kadar berraksa o kadar kalitelidir.” Berraklık çoğu zaman filtreleme ve pastörizasyonun sonucudur. Canlı sirkede doğal tortu ve sirke anası olması normaldir.
“Sirke anası bozulma belirtisidir.” Sirke anası, asetik asit bakterilerinin ürettiği doğal selüloz ağıdır ve sirkenin canlı olduğunu gösterir.
“Bütün sirkeler aynıdır, sadece rengi farklıdır.” Hammadde, fermantasyon yöntemi ve süresi, olgunlaştırma ve sonraki işlemler sirkenin aromasını ve bileşimini belirgin şekilde değiştirir. Gerçek fermantasyonla elde edilen sirke, kaynak bitkinin bileşenlerini de taşır.
“Ev yapımı sirke her zaman güvenlidir.” Şekerin tamamen alkole, alkolün de tamamen asetik aside dönüşmesi ve yeterli asitliğe ulaşılması gerekir. Asitliği düşük kalan sirke istenmeyen mikroorganizmalara açık olabilir; bu yüzden ölçüm ve deneyim önemlidir.
“Sirkede alkol vardır, bu yüzden helal değildir.” Doğru yapılmış bir sirkede alkol neredeyse tamamen asetik aside dönüşmüştür. Klasik İslam hukukunda sirke, istihale ilkesiyle helal kabul edilir.
7. Daye Hatun'da Bir Şişenin Yolculuğu
Daye Hatun canlı sirkeleri, Orléans yöntemiyle, serin ortamda ve acele edilmeden yavaş fermantasyonla üretilir; dinlendirme süresini tamamlamadan satışa sunulmaz. Hiçbir ürünümüz pastörize edilmez ve hiçbir katkı maddesi içermez; bu yüzden şişenizde sirke anası ya da doğal tortu görebilirsiniz. Ürünlerimizin laboratuvar analizlerinde kalan alkol ve şeker sıfıra yakın, asitlik ise yüzde 4–5 aralığında bulunmuştur. Her ürün, dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer ve gönderilmeden önce tek tek kontrol edilir.
180'i Aşkın Canlı Sirke
Meyveden baharata, şifalı bitkiden dağ meyvelerine kadar tüm canlı sirkelerimizi, kategorilere ayrılmış kısa ve öz bilgilerle Canlı Sirke Kütüphanesi'nde bulabilirsiniz.
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Mide ülseri, gastrit ya da şiddetli reflüsü olanlar sirkeleri hekime danışmadan kullanmamalıdır. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- Solieri L, Giudici P, eds. Vinegars of the World. Milano: Springer; 2009.
- Gullo M, Giudici P. Acetic acid bacteria in traditional balsamic vinegar: phenotypic traits relevant for starter cultures selection. Int J Food Microbiol. 2008;125(1):46–53.
- Gomes RJ, Borges MF, Rosa MF, Castro-Gómez RJH, Spinosa WA. Acetic acid bacteria in the food industry: systematics, characteristics and applications. Food Technol Biotechnol. 2018;56(2):139–151.
- Mamlouk D, Gullo M. Acetic acid bacteria: physiology and carbon sources oxidation. Indian J Microbiol. 2013;53(4):377–384.
- Ho CW, Lazim AM, Fazry S, Zaki UKHH, Lim SJ. Varieties, production, composition and health benefits of vinegars: a review. Food Chem. 2017;221:1621–1630.
- Garcia-Parrilla MC, Torija MJ, Mas A, Cerezo AB, Troncoso AM. Vinegars and other fermented condiments. In: Frias J, Martinez-Villaluenga C, Peñas E, eds. Fermented Foods in Health and Disease Prevention. Academic Press; 2017:577–591.
- Bourgeois JF, Barja F. The history of vinegar and of its acetification systems. Arch Sci (Genève). 2009;62:147–160.
- TS 1880 EN 13188. Sirke – Tarım kökenli sıvılardan üretilen ürünler – Tarifler, gerekler, işaretleme. Türk Standardları Enstitüsü.
- Ülkemizde üretilen bazı üzüm sirkelerinin bileşimleri üzerine bir araştırma (DergiPark).
- Müslim, Sahîh, Kitâbü'l-Eşribe (İçecekler Kitabı), Câbir b. Abdullah rivayeti: “Ne güzel katıktır sirke.”
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.