Mayıs sonu, Isparta. Saat henüz beş. Davraz Dağı'nın eteklerinde sis yavaşça kalkarken, gül bahçelerinde yüzlerce kişi çoktan işbaşı yapmıştır. Acele etmeleri gerekir, çünkü güneş yükseldikçe gülün kokusu da uçup gidecektir. Toplanan pembe taç yapraklarının her bir kilosu, dünyanın en değerli esanslarından birinin hammaddesidir. Bu yazıda, bir bastonun içinde Anadolu'ya gelen bir gülün hikâyesini, DNA'sındaki sürprizi, kokusunun kimyasını ve uykumuzdaki şaşırtıcı etkisini anlatıyoruz.
1. Bir Bastonun İçinde Gelen Gül

Isparta'nın gülle tanışmasının hikâyesi 1888'e uzanır. Anlatılana göre Müftüzade Gülcü İsmail Efendi, gül yağı üretiminin merkezi olan Bulgaristan'daki Kazanlık'ı ziyaret eder ve gülün sırrını öğrenir. O dönemde gül fidanlarının bölge dışına çıkarılması hoş karşılanmadığı için, gül çeliklerini bastonunun içine gizleyerek Isparta'ya getirir ve kendi bahçesine diker. Bu birkaç çelik, bugün Isparta'yı dünyanın sayılı gül yağı merkezlerinden biri yapan bahçelerin başlangıcı olur.
Bugün Isparta, Burdur, Afyon ve Denizli'yi kapsayan Göller Bölgesi, Bulgaristan ile birlikte dünya gül yağı üretiminin büyük kısmını sağlar. Yüz otuz yılı aşkın bu birikim, Isparta'ya “Güller Şehri” adını kazandırdı.
2. Gülün DNA'sındaki Sürpriz
Gül cinsi (Rosa), dünyada yaklaşık 150–200 yabani tür ve insan eliyle geliştirilmiş on binlerce çeşit barındırır. Ama bu kalabalık içinde yağ için yetiştirilen gül, yani Rosa Damascena, özel bir yere sahiptir. Uzun süre bu gülün iki türün, Fransız gülü (R. gallica) ile başka bir türün melezi olduğu düşünüldü.

2000 yılında Japon araştırmacıların yaptığı DNA analizi ise şaşırtıcı bir tablo ortaya koydu: Rosa Damascena, üç ayrı yabani türün mirasını taşıyordu. Misk gülü ile Fransız gülünün melezi, Orta Asya dağlarında yetişen yabani bir gül olan R. fedtschenkoana ile birleşmişti. Yani Isparta'nın gülü, Orta Asya'dan Anadolu'ya ve Balkanlar'a uzanan binlerce yıllık bir yolculuğun ürünü.
Bunu biliyor muydunuz? Rosa Damascena yüzyıllardır tohumla değil, çelikle çoğaltılıyor. Bu yüzden Bulgaristan ve Türkiye'deki yağ güllerinin DNA'sı incelendiğinde, büyük ölçüde aynı genetik yapıyı taşıdıkları görüldü. Bir anlamda, bugün açan güllerin çoğu, İsmail Efendi'nin bastonundaki çeliklerin torunlarıdır.
3. Gülün Akrabaları Sofranızda
Gül, kendi adını taşıyan büyük bir ailenin, gülgillerin (Rosaceae) üyesidir. Bu ailenin en ilginç yanı, meyve sepetimizin büyük kısmını oluşturmasıdır: Elma, armut, ayva, kiraz, erik, kayısı, şeftali, çilek, kuşburnu, alıç, badem ve böğürtlen, hepsi gülün akrabasıdır. Bu meyvelerin çiçeklerine yakından baktığınızda, beş taç yapraklı yabani gül çiçeğine ne kadar benzediklerini fark edersiniz.

4. Şafak Vakti Hasat

Gül hasadı, mayıs ortasından haziran ortasına kadar yaklaşık bir ay sürer ve her gün şafakla başlar. Bunun bilimsel bir nedeni var: Gülün kokusunu oluşturan uçucu bileşenler gece boyunca taç yapraklarında birikir; güneş yükseldikçe ve hava ısındıkça buharlaşır. Isparta'daki araştırmacıların çalışmaları da, sabah erken saatlerde toplanan güllerin yağ verimi ve kalitesinin, öğleye doğru toplananlara göre belirgin şekilde daha yüksek olduğunu gösteriyor.

Bir kilogram gül yağı elde etmek için yaklaşık 3–4 ton taze gül yaprağı, yani bir milyonu aşkın elle toplanmış çiçek gerekir. Gül yağının dünyanın en değerli esanslarından biri olmasının nedeni budur: Her damlasında binlerce çiçeğin ve sabahın erken saatlerinde çalışan sayısız elin emeği vardır.
5. Gül Kokusunun Kimyası
Gül yağı, yüzlerce farklı bileşenden oluşan bir senfonidir. Başrollerde sitronellol, geraniol ve nerol gibi terpen alkolleri yer alır; bunlar gül kokusunun taze, tatlı ve çiçeksi omurgasını oluşturur. Ama gül kokusunun en büyük sırrı, neredeyse görünmez bir moleküldür.

Bunu biliyor muydunuz? β-Damasenon, gül yağında binde birden az bulunur. Ama burnumuz onu öylesine küçük miktarlarda algılar ki, bu iz molekül gül kokusunun “imzası” sayılır. 1970'te İsviçreli kimyagerlerin Bulgar gül yağından ayırdığı bu molekül, adını Rosa Damascena'dan alır. Sonradan elmanın, üzümün, çayın ve şarabın aromasında da bulundu. Yani bir elma sirkesini ya da üzüm sirkesini kokladığınızda, gülün imza molekülünün izlerini de duyuyor olabilirsiniz.
Gül yağının bir başka ilginç özelliği, serin bir odada donup katılaşmasıdır. Bunun nedeni, “stearopten” denen ve hiç kokusu olmayan doğal mumlardır. Gül suyu ise gül yağından farklı kokar: Damıtma sırasında suda kolay çözünen feniletil alkol, büyük ölçüde gül suyunda kalır. Bu yüzden gül suyunun yumuşak, bal benzeri kokusu, gül yağının yoğun kokusundan ayrıdır.
6. Kültürümüzde Gül
Gül, Türk kültürünün en sevilen çiçeklerinden biridir. Divan şiirinde gül, sevgilinin ve güzelliğin simgesidir; bülbülün güle olan aşkı yüzyıllar boyunca sayısız beyte konu olmuştur. Osmanlı mutfağında gül suyu güllaçtan muhallebiye, şerbetlerden reçellere kadar pek çok tatlının vazgeçilmeziydi. Misafire gül suyu ikram etmek, bir ağırlama geleneğiydi.
Tarih kaynakları, gül suyunun bir temizlik ve arınma sembolü olarak da kullanıldığını anlatır: 1187'de Selahaddin Eyyubi'nin Kudüs'e girdiğinde mabetleri gül suyuyla yıkattığı, 1453'te İstanbul'un fethinin ardından Ayasofya'nın gül suyuyla yıkandığı rivayet edilir. Isparta'da ise gül, bugün de reçelden lokuma, gül suyundan sabuna, şehrin hayatının bir parçasıdır.
7. Uykuda Gül Kokusu: Hafızanın Gizli Anahtarı
Koku, beynimize diğer duyulardan farklı bir yoldan ulaşır: Koku sinyalleri, duygu ve hafızayla ilgili bölgelere doğrudan bağlanır. Belli bir kokunun bizi bir anda çocukluğumuza götürmesi bu yüzdendir. 2007'de Science dergisinde yayımlanan bir deney, bu bağlantıyı çok zarif bir şekilde kullandı.
Almanya'daki Lübeck Üniversitesi'nden araştırmacılar, gönüllülerden bir kart eşleştirme oyununda kartların yerlerini öğrenmelerini istedi; öğrenme sırasında ortamda gül kokusu vardı. Ardından gönüllüler uyurken, derin uyku evresinde gül kokusu yeniden verildi. Ertesi gün, uykuda gül kokusu alanlar kartların %97'sinin yerini hatırladı; kokusuz bir gece geçirenlerde bu oran %86 idi. Koku, hafif uyku evresinde verildiğinde ise hiçbir etki görülmedi. Beyin, derin uykuda gül kokusunu bir “tekrar” işareti gibi algılayıp o günün anılarını güçlendiriyordu.

2020'de Almanya'da yapılan bir başka çalışma, bu bulguyu laboratuvardan gerçek hayata taşıdı. Öğrenciler, İngilizce kelime çalışırken masalarında ve gece uyurken yanlarında gül kokusu bulundurduğunda, kelimeleri daha iyi hatırladılar. Sınav dönemindeki çocuklar için ne kadar sade ve şık bir fikir, değil mi?
8. Bilim Rosa Damascena Hakkında Ne Diyor?
Rosa Damascena, yüzyıllardır geleneksel tıpta kullanılan bir bitki ve son yıllarda pek çok araştırmaya konu oldu. Ama bu araştırmaları değerlendirirken, bulgunun nerede elde edildiğine bakmak gerekir: Laboratuvar kabında mı, hayvanlarda mı, yoksa insanlarda mı?

İnsan çalışmaları: Türkiye'de yapılan bir çalışmada, adet sancısı yaşayan kadınlara gül yağıyla yapılan aromaterapi masajının ağrıyı plaseboya göre daha fazla azalttığı bildirildi. İran'da yapılan çalışmalarda gül yağı kokusunun doğumun ilk evresinde kaygıyı azalttığı, Rosa Damascena içeren bir ağız gargarasının ise tekrarlayan ağız aftlarında ağrıyı hafiflettiği görüldü. Bu çalışmaların çoğu küçük ölçekli; ama gülün geleneksel kullanımlarıyla uyumlu sonuçlar veriyor.
Hayvan ve laboratuvar çalışmaları: Gül çiçeği ekstresinin, karbonhidratları parçalayan alfa-glukozidaz enzimini baskıladığı ve diyabetli sıçanlarda yemek sonrası kan şekeri yükselişini yavaşlattığı gösterildi. Japonya'da yapılan bir çalışmada, gül ekstresinin laboratuvarda hasar görmüş sinir hücrelerinin uzantılarının yeniden büyümesini desteklediği bildirildi. Gül yaprakları ayrıca kersetin ve kemferol gibi flavonoitler bakımından çok zengindir ve güçlü bir antioksidan etki gösterir. Bu bulgular umut verici, ama henüz insanda doğrulanmış tedavi etkileri değildir.
Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.
9. Doğru Bilinen Yanlışlar
“Her pembe ve kokulu gül, yağ gülüdür.” Bahçelerimizdeki süs güllerinin çoğu farklı türlerden ve çeşitlerden gelir; Rosa Damascena'nın kendine özgü kokusunu ve bileşimini taşımaz.
“Gül suyu, suyla seyreltilmiş gül yağıdır.” Gül suyu damıtma sırasında ayrı bir ürün olarak elde edilir ve bileşimi farklıdır; suda çözünen feniletil alkol bakımından zengindir.
“Gülün değeri yalnızca güzelliğindedir.” Gül yaprakları güçlü antioksidan flavonoitler taşır ve yüzyıllardır mutfakta ve geleneksel uygulamalarda kullanılır.
“Gül ne zaman toplanırsa toplansın aynıdır.” Hasat saati, yağ verimini ve kokunun bileşimini değiştirir; en değerli gül şafak vakti toplanandır.

Rosa Damascena Isparta Gül Sirkesi'nin hammaddesi: yalnızca bunlar, taze Rosa Damascena gül yaprakları.
Isparta'nın Gülü, Canlı Sirkede
Daye Hatun Rosa Damascena Isparta Gül Sirkesi, yalnızca Rosa Damascena taç yapraklarıyla yapılan özel bir canlı sirkedir. Sirkemizde, Isparta'nın tanınmış Rosa Damascena yetiştiricilerinden Rose Life Ertaşlar gül bahçelerinden kıymetli dostumuz Sefa Ertaş Beyefendi'nin Fermente Akademi için özel olarak seçip hazırladığı, şafak vakti elle toplanan gül taç yaprakları kullanılır. Kendisine bu vesileyle ayrıca çok teşekkür ediyoruz. Gül yaprakları serin ortamda çok uzun süren bir fermantasyon sonunda eşsiz Rosa Damascena Isparta Gül Sirkesi'ne dönüşür. Tüm Daye Hatun canlı sirkeleri gibi pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Gülü ve gülün sofradaki akrabalarını bir arada keşfetmek için:
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Mide ülseri, gastrit ya da şiddetli reflüsü olanlar sirkeleri hekime danışmadan kullanmamalıdır. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir. Gebelik ve emzirme döneminde bitkisel desteklerin hekime danışılarak kullanılması önerilir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- Iwata H, Kato T, Ohno S. Triparental origin of Damask roses. Gene. 2000;259(1–2):53–59.
- Baydar H, Baydar NG. The effects of harvest date, fermentation duration and Tween 20 treatment on essential oil content and composition of industrial oil rose (Rosa damascena Mill.). Ind Crops Prod. 2005;21(2):251–255.
- Demole E, Enggist P, Säuberli U, Stoll M, Kováts E. Structure et synthèse de la damascénone. Helv Chim Acta. 1970;53(3):541–551.
- ISO 9842:2003. Oil of rose (Rosa × damascena Miller).
- Rasch B, Büchel C, Gais S, Born J. Odor cues during slow-wave sleep prompt declarative memory consolidation. Science. 2007;315(5817):1426–1429.
- Neumann F, Oberhauser V, Kornmeier J. How odor cues help to optimize learning during sleep in a real life-setting. Sci Rep. 2020;10:1227.
- Uysal M, Doğru HY, Sapmaz E, et al. Investigating the effect of rose essential oil in patients with primary dysmenorrhea. Complement Ther Clin Pract. 2016;24:45–49.
- Kheirkhah M, Vali Pour NS, Nisani L, Haghani H. Comparing the effects of aromatherapy with rose oils and warm foot bath on anxiety in the first stage of labor in nulliparous women. Iran Red Crescent Med J. 2014;16(9):e14455.
- Hoseinpour H, Peel SAF, Rakhshandeh H, et al. Evaluation of Rosa damascena mouthwash in the treatment of recurrent aphthous stomatitis: a randomized, double-blinded, placebo-controlled clinical trial. Quintessence Int. 2011;42(6):483–491.
- Gholamhoseinian A, Fallah H, Sharifi-far F. Inhibitory effect of methanol extract of Rosa damascena Mill. flowers on α-glucosidase activity and postprandial hyperglycemia in normal and diabetic rats. Phytomedicine. 2009;16(10):935–941.
- Awale S, Tohda C, Tezuka Y, Miyazaki M, Kadota S. Protective effects of Rosa damascena and its active constituent on Aβ(25–35)-induced neuritic atrophy. Evid Based Complement Alternat Med. 2011;2011:131042.
- Mahmood N, Piacente S, Pizza C, et al. The anti-HIV activity and mechanisms of action of pure compounds isolated from Rosa damascena. Biochem Biophys Res Commun. 1996;229(1):73–79.
- Rusanov K, Kovacheva N, Vosman B, et al. Microsatellite analysis of Rosa damascena Mill. accessions reveals genetic similarity between genotypes used for rose oil production and old Damask rose varieties. Theor Appl Genet. 2005;111(4):804–809.
- Boskabady MH, Shafei MN, Saberi Z, Amini S. Pharmacological effects of Rosa damascena. Iran J Basic Med Sci. 2011;14(4):295–307.
- Mahboubi M. Rosa damascena as holy ancient herb with novel applications. J Tradit Complement Med. 2016;6(1):10–16.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.