Anneannelerimizin bir sırrı vardı: Saçı yıkadıktan sonra son durulama suyuna biraz sirke katmak. Saçlar ipek gibi parlar, kolayca taranırdı. O zamanlar kimse bunun nedenini bilmiyordu. Bugün ise bu basit alışkanlığın ardında saç telinin kiremit çatısını andıran yapısı, cildimizi saran görünmez bir asit zırhı ve musluk suyumuzdaki kireç gibi ilginç bir bilim yatıyor. Bu yazıda saç ve cilt bakımında sirkenin gerçek yerini, bilimin desteklediği ve desteklemediği yönleriyle anlatıyoruz.
1. pH: Bakımın Gizli Dili
pH, bir maddenin ne kadar asidik ya da bazik olduğunu gösteren 0 ile 14 arasında bir ölçektir. 7 nötr kabul edilir; altı asidik, üstü baziktir. Bu cetvelin ilginç bir özelliği, logaritmik olmasıdır: pH 4 olan bir sıvı, pH 5 olan bir sıvıdan on kat, pH 6 olandan yüz kat daha asidiktir. Bu yüzden küçük gibi görünen pH farkları, cildimiz ve saçımız için büyük anlamlar taşır.

2. Cildin Görünmez Zırhı: Asit Manto
1928'de iki Alman hekim, Heinrich Schade ve Alfred Marchionini, cildin yüzeyinin asidik olduğunu ölçtüler ve bu ince tabakaya “Säuremantel”, yani asit manto adını verdiler. Uzun yıllar cildin pH'ının 5,5 civarında olduğu kabul edildi. 2006'da yayımlanan bir çalışma ise, sabun ve kozmetik kullanımından arındırılmış doğal cildin pH'ının ortalama 4,7 olduğunu, yani sanılandan daha asidik olduğunu gösterdi. Araştırmacılar pH'ı 5'in altında olan ciltlerin, dost bakteriler için daha elverişli olduğunu ve daha sağlıklı bir bariyere sahip olduğunu da bildirdi.

Asit manto, yalnızca mikroplara karşı bir kalkan değildir. Cildin en dış katmanındaki yağların ve “tuğla–harç” yapısının oluşmasını sağlayan enzimler de en iyi asidik ortamda çalışır. Cildin pH'ı yükseldiğinde bu enzimler yavaşlar, nem kaybı artar ve cilt daha kolay tahriş olur. Egzama gibi cilt sorunlarında cilt yüzeyinin pH'ının sıklıkla daha yüksek olduğu biliniyor.
3. Sabun, Hamam ve Cildin Toparlanması
Klasik sabunlar, yağların bazik maddelerle tepkimesinden elde edilir ve pH'ları genellikle 9–10 civarındadır. Sağlıklı bir cilt, sabunla yıkandıktan sonra bu geçici yükselişi birkaç saat içinde toparlar ve asidik dengesine geri döner. Ama çok sık yıkama, sıcak su ve sert temizleyiciler bu toparlanma süresini uzatabilir; özellikle kuru ve hassas ciltlerde. Bugün “syndet” adı verilen ve pH'ı cilde yakın, yaklaşık 5,5 olan temizleyiciler bu yüzden geliştirildi.

Bizim kültürümüzde temizlik, aynı zamanda bir bakım ritüeliydi. Osmanlı hamamlarında kese ile ölü deri temizlenir, ardından gül suyu, bitki suları ve yağlarla bakım yapılırdı. Bugün bildiğimiz pek çok bakım ilkesinin, nazik temizlik, yatıştırıcı bitkiler ve nemlendirme, bu geleneğin içinde zaten saklı olduğunu söyleyebiliriz. Antakya'nın yüzyıllık defne sabunu, ebegümeci ve gülhatminin yumuşatıcı özleri, laden reçinesi ve portakal çiçeği suyu, Anadolu'nun bakım hazinesinin yalnızca birkaç örneğidir.
4. Saç Telinin Kiremit Çatısı
Saç telinin en dış katmanı, kütikül denen ve üst üste binmiş kiremitler gibi dizilen pullardan oluşur. Bu pullar düz ve kapalı olduğunda saç ışığı daha iyi yansıtır, parlak görünür ve kolay taranır. Bazik bir ortamda ise saç telinin yüzeyindeki negatif elektrik yükü artar, teller birbirine daha fazla sürtünür ve pullar kalkar. Sonuç, kabarık, mat ve kolay kırılan saçtır.

Brezilyalı dermatologların 2014'te yayımladığı bir değerlendirme, şampuanların pH'ının saç sağlığını etkileyebileceğini ve 5,5'in üzerindeki şampuanların saçta sürtünmeyi ve kabarmayı artırabileceğini vurguladı. Arjantin'de 104 şampuanın incelendiği bir çalışmada ise şampuanların yalnızca yaklaşık %41'inin pH'ı 5,5'in altındaydı. Ünlü kuaför Ted Gibson'ın da sıkça önerdiği gibi, asidik bir durulama, pulları yeniden kapatmaya ve saça doğal parlaklığını geri kazandırmaya yardımcı olabilir. Anneannelerimizin sirkeli durulama suyu işte tam olarak bunu yapıyordu.

5. Musluktaki Gizli Misafir: Kireç
Türkiye'nin pek çok şehrinde musluk suyu serttir, yani kalsiyum ve magnezyum bakımından zengindir. Çaydanlığın dibinde biriken kireç, aynı şekilde saç tellerinin ve cildin yüzeyinde de ince bir tabaka bırakabilir. Bu tabaka saçı mat, sert ve kolay kırılır gösterir, şampuanın köpürmesini zorlaştırır. Kireç bazik bir maddedir ve asitle çözünür: Çaydanlıktaki kireci sirkeyle temizlememizin nedeni de budur. Saçtaki kireç kalıntısını gidermek için yapılan seyreltilmiş sirkeli bir durulama, aynı kimyanın nazik bir uygulamasıdır.
Bunu biliyor muydunuz? Sert su yalnızca saçı değil, cildi de etkileyebilir. 2016'da İngiltere'de 1.300'den fazla bebekle yapılan bir çalışmada, sert su bölgelerinde yaşayan bebeklerde egzama görülme riskinin belirgin şekilde daha yüksek olduğu bulundu. Araştırmacılar, sert suyun cildin pH'ını yükseltip bariyerini zayıflatabileceğini düşünüyor.
6. Bilimin Mercek Altına Aldığı Bitkiler
Biberiye: 2015'te İran'da saç dökülmesi yaşayan 100 kişiyle yapılan altı aylık bir çalışmada, saç derisine biberiye yağı uygulayanlarda saç sayısındaki artış, yaygın kullanılan bir saç ilacı olan minoksidil uygulayanlarla benzer bulundu; saç derisinde kaşıntı ise biberiye grubunda daha az görüldü. Bu çalışma, biberiyenin saç bakımında neden bu kadar popüler hale geldiğini açıklıyor.
Kekik, biberiye ve lavanta: 1998'de İskoçya'da yapılan kontrollü bir çalışmada, bölgesel saç dökülmesi yaşayan kişilerin saç derisine yedi ay boyunca kekik, biberiye, lavanta ve sedir ağacı yağlarından oluşan bir karışımla masaj yapıldı. Bu grupta iyileşme görülenlerin oranı, yalnızca taşıyıcı yağ kullananlara göre yaklaşık üç kat daha yüksekti.
Mahonia: Kuzey Amerika kökenli Mahonia aquifolium, içerdiği berberin nedeniyle cilt bakımında araştırılan bir bitkidir; sedef hastalığında bu bitkiden hazırlanan kremlerle yapılan klinik çalışmalarda hafif ve orta düzeyde iyileşmeler bildirilmiştir.
Papatya, adaçayı, ısırgan ve at kuyruğu: Anadolu'nun halk bilgisinde papatya suyu açık renk saçlara parlaklık, adaçayı suyu koyu renk saçlara derinlik katmak için kullanılır. Isırgan ve at kuyruğu ise saç bakımının geleneksel ikilisidir; at kuyruğu silisyum bakımından zengin bir bitkidir. Bu kullanımlar yüzyıllık gözleme dayanır; bilimsel çalışmaları ise sınırlıdır.

7. Güzellik İçeriden de Gelir
Cildin sıkılığını sağlayan kolajenin yapımı için C vitamini şarttır; vücudumuz bu vitamini kendisi üretemez. Kuşburnu, C vitamini bakımından en zengin meyvelerimizden biridir. Danimarka'da yapılan küçük bir çalışmada, sekiz hafta boyunca kuşburnu tozu kullanan kişilerde cilt kırışıklıklarının, nemin ve esnekliğin iyileştiği bildirildi. Keten tohumundaki bitkisel omega-3 yağ asitleri cildin bariyerini, üzüm çekirdeği ve yeşil çaydaki polifenoller ise cildi güneşin ve kirliliğin oluşturduğu oksidatif strese karşı destekler.
Ve elbette, cildin en temel iki besini su ve uykudur. Yetersiz uyku, cildin onarım sürecini yavaşlatır; bu konuyu Uykunun Bilimi yazımızda anlatmıştık.
Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.
8. Bilimin Desteklemediği Kullanımlar
Sirkenin bakımdaki yerini doğru anlatmak, sınırlarını da dürüstçe söylemeyi gerektirir:
Egzama için sirkeli banyolar: 2021'de ABD'de yapılan bir çalışmada, egzaması olan ve olmayan gönüllüler iki hafta boyunca kollarını seyreltilmiş elma sirkesine batırdı. Sirke, cilt bariyerini sade sudan daha fazla iyileştirmedi; katılımcıların yaklaşık dörtte üçü ise hafif bir yanma ya da rahatsızlık bildirdi. Egzamada sirke uygulaması önerilmez.
Bit tedavisi: Halk arasında bit için sirke sıkça önerilir. Ancak ev yöntemlerinin karşılaştırıldığı bir laboratuvar çalışmasında sirke, bitleri ve yumurtalarını öldürmede etkili bulunmadı. Bit tedavisi için eczacınıza ya da hekiminize danışın.
Siğil ve ben: İnternette dolaşan “sirkeyle siğil ve ben yok etme” önerileri tehlikelidir. Bu amaçla saf elma sirkesi uygulayan kişilerde, özellikle çocuklarda, ciltte kimyasal yanıklar bildirilmiştir. Bir benin değişmesi ise mutlaka dermatoloğa gösterilmesi gereken bir durumdur.

9. Doğru Bilinen Yanlışlar
“Sirke doğal olduğu için cilde saf hâlde sürülebilir.” Sirke güçlü bir asittir. Saf hâlde uygulandığında cildi tahriş edebilir, hatta yakabilir. Dışarıdan kullanımda mutlaka bol suyla seyreltilmelidir.
“Ne kadar köpürürse o kadar temizler.” Bol köpük çoğu zaman güçlü temizleyicilerin işaretidir; bunlar cildin ve saçın doğal yağlarını da uzaklaştırabilir.
“Cilt ne kadar sık yıkanırsa o kadar sağlıklı olur.” Çok sık ve sıcak suyla yıkama, asit mantoyu ve cildin bariyerini zayıflatabilir.
“Sirke her cilt sorununa iyi gelir.” Egzama, bit ve siğil gibi durumlarda sirkenin faydası gösterilmemiştir; bazılarında zararlı olabilir.
“Saç bakımı yalnızca dışarıdan yapılır.” Saç ve cilt, beslenmenin aynasıdır. C vitamini, protein, sağlıklı yağlar, su ve uyku en az bakım ürünleri kadar önemlidir.
Saç ve Cilt Bakımında Canlı Sirke
Daye Hatun canlı sirkeleri, bitkinin kendisinden ve aylar süren doğal fermantasyondan gelir; pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Saç ve cilt bakımı geleneğinde yeri olan bitkilerden yapılan sirkelerimiz:
Dışarıdan bakım için (mutlaka seyreltilerek):
İçeriden beslenme için (suyla seyreltilerek içilir):
Dikkat: Sirkeler cilde ve saça hiçbir zaman saf hâlde uygulanmamalı, mutlaka bol suyla seyreltilmeli ve ilk kullanımdan önce küçük bir alanda denenmelidir. Göz çevresine, yaralı, tahriş olmuş ya da egzamalı cilde ve intim bölgeye uygulanmamalıdır. Bebek ve çocuklarda dışarıdan kullanım için hekime danışılmalıdır. İçerek kullanımda sirkeler her zaman suyla seyreltilmelidir; mide ülseri, gastrit ya da şiddetli reflüsü olanlar hekime danışmadan kullanmamalıdır. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Saçınıza ve cildinize uygun sirke seçimi ve size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- Schade H, Marchionini A. Der Säuremantel der Haut (nach Gaskettenmessungen). Klin Wochenschr. 1928;7:12–14.
- Lambers H, Piessens S, Bloem A, Pronk H, Finkel P. Natural skin surface pH is on average below 5, which is beneficial for its resident flora. Int J Cosmet Sci. 2006;28(5):359–370.
- Ali SM, Yosipovitch G. Skin pH: from basic science to basic skin care. Acta Derm Venereol. 2013;93(3):261–267.
- Gavazzoni Dias MFR, de Almeida AM, Cecato PMR, Adriano AR, Pichler J. The shampoo pH can affect the hair: myth or reality? Int J Trichology. 2014;6(3):95–99.
- pH evaluation of shampoos sold in Buenos Aires City and brief review. Dermatología Argentina.
- Perkin MR, Craven J, Logan K, et al. Association between domestic water hardness, chlorine, and atopic dermatitis risk in early life: a population-based cross-sectional study. J Allergy Clin Immunol. 2016;138(2):509–516.
- Panahi Y, Taghizadeh M, Marzony ET, Sahebkar A. Rosemary oil vs minoxidil 2% for the treatment of androgenetic alopecia: a randomized comparative trial. Skinmed. 2015;13(1):15–21.
- Hay IC, Jamieson M, Ormerod AD. Randomized trial of aromatherapy: successful treatment for alopecia areata. Arch Dermatol. 1998;134(11):1349–1352.
- Phetcharat L, Wongsuphasawat K, Winther K. The effectiveness of a standardized rose hip powder, containing seeds and shells of Rosa canina, on cell longevity, skin wrinkles, moisture, and elasticity. Clin Interv Aging. 2015;10:1849–1856.
- Pullar JM, Carr AC, Vissers MCM. The roles of vitamin C in skin health. Nutrients. 2017;9(8):866.
- Gulliver WP, Donsky HJ. A report on three recent clinical trials using Mahonia aquifolium 10% topical cream and a review of the worldwide clinical experience with Mahonia aquifolium for the treatment of plaque psoriasis. Am J Ther. 2005;12(5):398–406.
- Luu LA, Flowers RH, Gao Y, et al. Apple cider vinegar soaks [0.5%] as a treatment for atopic dermatitis do not improve skin barrier integrity. Pediatr Dermatol. 2021;38(5):1161–1168.
- Takano-Lee M, Edman JD, Mullens BA, Clark JM. Home remedies to control head lice: assessment of home remedies to control the human head louse. J Pediatr Nurs. 2004;19(6):393–398.
- Bunick CG, Lott JP, Warren CB, Galan A, Bolognia J, King BA. Chemical burn from topical apple cider vinegar. J Am Acad Dermatol. 2012;67(4):e143–e144.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.