Boynumuzun önünde, kelebek biçiminde, yalnızca 20–25 gram ağırlığında küçük bir bez var. Ama bu küçük bez, vücudumuzun neredeyse her hücresinin ne hızla çalışacağına karar veriyor: kalbin atışından bağırsakların hareketine, vücut ısısından düşünme hızına kadar. Tiroid bezinin çalışabilmesi için ise tek bir elemente mutlaka ihtiyacı var: iyot. Bu yazıda tiroidin nasıl çalıştığını, Türkiye'nin iyot eksikliğiyle verdiği ve büyük ölçüde kazandığı mücadeleyi, Hashimoto'nun hikâyesini ve beslenmenin bu tablodaki yerini anlatıyoruz.
1. Vücudun Termostatı
Tiroid bezi, T4 (tiroksin) ve T3 (triiyodotironin) adlı iki hormon üretir. Bu hormonların adındaki rakamlar, taşıdıkları iyot atomlarının sayısıdır: T4 dört, T3 üç iyot atomu içerir. Yani iyot, tiroid hormonunun yapı taşının ta kendisidir. T4 kanda dolaşır ve hücrelere ulaştığında daha etkili olan T3'e dönüştürülür; bu dönüşümde selenyum içeren enzimler rol oynar.

Bu sistem bir ev termostatı gibi çalışır. Beyindeki hipotalamus ve hipofiz bezi, kandaki tiroid hormonu düzeyini sürekli ölçer. Hormon azaldığında hipofiz TSH (tiroid uyarıcı hormon) salgılayarak tiroidi uyarır; hormon arttığında ise TSH'yi azaltarak frene basar. Bu yüzden kan tahlilinde yüksek bir TSH, tiroidin yavaş çalıştığına; düşük bir TSH ise hızlı çalıştığına işaret eder.
2. Az mı Çalışıyor, Çok mu?

Hipotiroidi, yani tiroidin az çalışması, en sık görülen tiroid sorunudur. Kadınlarda erkeklere göre birkaç kat daha sık görülür ve yaş ilerledikçe sıklığı artar. Belirtiler sinsice başlar: yorgunluk, üşüme, kilo alma, kabızlık, kuru cilt, saç dökülmesi, unutkanlık. Bu belirtiler o kadar yaygındır ki, çoğu zaman yaşa, strese ya da yoğunluğa bağlanıp gözden kaçar. Hipotiroidi, tedavi edilmediğinde kolesterolü yükselterek kalp-damar hastalıkları için de bir risk etkeni olabilir.
Hipertiroidi ise tiroidin fazla çalışmasıdır: çarpıntı, terleme, kilo kaybı, titreme ve huzursuzluk ön plandadır. Her iki durumda da tanı yalnızca kan testleriyle konur ve tedavi mutlaka hekim tarafından planlanır.
Bunu biliyor muydunuz? Tiroidin yavaş çalışmasının belirtileriyle Kabızlık ve Su ve Uykunun Bilimi yazılarımızda anlattığımız şikâyetlerin ne kadar örtüştüğüne dikkat edin. Uzun süredir açıklanamayan yorgunluk, kabızlık ya da kilo değişimi yaşıyorsanız, basit bir TSH testi için hekiminize danışmanız faydalı olabilir.
3. İsviçre'den Anadolu'ya: İyodun Hikâyesi

İyot, okyanuslarda ve deniz suyunda boldur. Buzul çağlarında ve yağmurlarla yıkanan dağlık bölgelerde ise toprak iyotça fakirleşir; bu topraklarda yetişen bitkiler ve hayvanlar da yeterli iyot taşımaz. Bu yüzden Alpler, Himalayalar ve And Dağları gibi bölgeler yüzyıllar boyunca guatrın, yani tiroid bezinin büyümesinin, yaygın olduğu yerler oldu. İsviçre'nin bazı Alp vadilerinde çocukların büyük çoğunluğunda guatr vardı ve iyot eksikliğinin en ağır sonucu olan, bebeklerde zihinsel ve fiziksel gelişim geriliğine yol açan kretenizm yaygındı.
1922'de İsviçre, iyotlu tuzu kullanmaya başlayan dünyanın ilk ülkesi oldu. Sonuçlar birkaç yıl içinde görüldü: Guatr ve kretenizm hızla azaldı. Bu basit adım, bugün halk sağlığı tarihinin en başarılı ve en ucuz müdahalelerinden biri olarak anılıyor. İyot eksikliği, dünyada önlenebilir zihinsel geriliğin en önemli nedenlerinden biri olduğu için, iyotlu tuzun dünyayı “daha zeki” yaptığı da söylenir.
Türkiye de benzer bir yolculuk yaşadı. Karadeniz ve Doğu Anadolu'nun dağlık bölgeleri başta olmak üzere ülkemiz, iyot eksikliğinin yaygın olduğu ülkeler arasındaydı. Zorunlu iyotlama öncesinde yapılan ulusal bir çalışmada okul çağı çocuklarının yaklaşık üçte birinde guatr saptandı. 1994'te Sağlık Bakanlığı ve UNICEF iş birliğiyle başlatılan program kapsamında, 1998'den itibaren sofra tuzunun iyotlanması zorunlu hale geldi. Antalya'da yapılan uzun süreli bir izlemde, okul çocuklarında guatr sıklığı 1999'daki %34'ten 2015'te %0,3'e düştü.

Bunu biliyor muydunuz? İyot uçucu bir elementtir. İyotlu tuzun etkisini korumak için tuzu ışıktan uzak, ağzı kapalı ve koyu renkli bir kapta saklamak, yemeğe pişirme sırasında değil, piştikten sonra eklemek önerilir. Kaya tuzu, deniz tuzu ve “doğal” diye satılan pek çok özel tuz çoğunlukla iyotsuzdur. Tuzu azaltmak sağlık için doğrudur; ama kullandığımız az miktardaki tuzun iyotlu olması da önemlidir.
4. İyot Nereden Gelir?

Yetişkinlerin günlük iyot ihtiyacı yaklaşık 150 mikrogramdır; gebelikte ve emzirme döneminde bu ihtiyaç 250 mikrograma çıkar, çünkü bebeğin beyin gelişimi annenin iyoduna bağlıdır. En önemli kaynak iyotlu tuzdur; deniz ürünleri, süt ürünleri ve yumurta da önemli katkı sağlar.
Ama iyotta “çok” da “az” kadar tehlikelidir. Özellikle deniz yosunu ürünleri ve bazı iyot takviyeleri, ihtiyacın çok üstünde iyot içerebilir. Aşırı iyot, yatkın kişilerde hem hipotiroidiyi hem de hipertiroidiyi tetikleyebilir. Bu yüzden iyot takviyeleri yalnızca hekim önerisiyle kullanılmalıdır.
5. Doktor Hashimoto'nun Dört Hastası
Bugün iyot eksikliği büyük ölçüde çözülmüş ülkelerde hipotiroidinin en sık nedeni, bağışıklık sisteminin tiroid bezine yanlışlıkla saldırdığı otoimmün bir hastalıktır. Bu hastalığın hikâyesi 1912'ye, Japonya'nın Fukuoka kentinde çalışan genç bir cerraha uzanır. Henüz otuzlu yaşlarının başındaki Hakaru Hashimoto, ameliyatla alınan dört tiroid bezini mikroskopta incelediğinde, bezin bağışıklık hücreleriyle dolduğunu fark etti ve bunu yeni bir hastalık olarak tanımladı. Makalesi 1912'de Berlin'de, Almanca bir cerrahi dergisinde yayımlandı; Hashimoto da aynı yıl patoloji çalışmak için Almanya'ya, Göttingen'e gitti. Ama makale uzun yıllar fark edilmedi. Bugün bu hastalık, dünyanın en sık görülen otoimmün hastalıklarından biri olarak onun adını taşıyor: Hashimoto tiroiditi.

Hashimoto tiroiditinde kanda tiroid peroksidaz (anti-TPO) gibi antikorlar yükselir. Hastalık yıllar içinde yavaş ilerler ve sıklıkla tiroid hormon ilacıyla tedavi edilir. Bağırsak sağlığı, D vitamini, selenyum ve stresin de hastalıkla ilişkisi araştırılıyor. Selenyum takviyesiyle yapılan çalışmaların bir meta-analizi, takviyenin antikor düzeylerini azaltabildiğini gösterdi; ancak bunun hastalığın seyrini değiştirip değiştirmediği henüz net değil.
6. Çörek Otu ve Diğer Bitkiler: Bilim Ne Diyor?
Çörek otu: 2016'da İran'da Hashimoto tiroiditi olan ve tiroid ilacı kullanan 40 kişiyle yapılan sekiz haftalık, plasebo kontrollü bir çalışmada, öğütülmüş çörek otu tohumu kullanan grupta TSH düzeyi ve anti-TPO antikorları anlamlı şekilde azaldı; vücut ağırlığında da düşüş görüldü. Küçük ölçekli bir çalışma olsa da, çörek otunun bağışıklık sistemi üzerindeki etkilerine dair diğer araştırmalarla uyumlu, ilgi çekici bir bulgu.
Ceviz ve kuruyemiş: Selenyum ve çinko, tiroid hormonlarının üretimi ve dönüşümü için gerekli minerallerdir. Ceviz, fındık, balık, yumurta ve tam tahıllar bu minerallerin iyi kaynaklarıdır.
Brokoli ve lahana korkusu: Lahanagillerdeki bazı bileşenlerin tiroidi baskılayabileceği sıkça söylenir. Ancak yapılan değerlendirmeler, iyot alımı yeterli olan kişilerde bu sebzelerin normal miktarlarda, özellikle pişirilerek tüketilmesinin tiroid için risk oluşturmadığını gösteriyor. Sorun, ancak iyot eksikliğiyle birlikte çok büyük miktarlarda ve çiğ tüketimde ortaya çıkabilir. Bu sağlıklı sebzelerden korkmaya gerek yok.
Dikkat gerektiren bitkiler: Melisa (oğul otu) ekstrelerinin laboratuvar çalışmalarında tiroid uyarıcı hormonun etkisini azaltabildiği gösterilmiştir. Bu nedenle hipotiroidi tedavisi görenlerin melisa gibi bitkileri yoğun ve düzenli kullanmadan önce hekimlerine danışmaları önerilir. Deniz yosunu takviyeleri ise içerdikleri yüksek iyot nedeniyle dikkatle kullanılmalıdır.
Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.
7. Tiroid İlacı ve Sofra
Hipotiroidi tedavisinde kullanılan levotiroksin, emilimi kolayca etkilenebilen bir ilaçtır. İtalya'da yapılan bir çalışmada, ilaçla birlikte ya da hemen ardından içilen espresso kahvenin ilacın emilimini belirgin şekilde azalttığı görüldü. Kalsiyum ve demir takviyeleri, süt ürünleri, soya ve çok yüksek lifli öğünler de emilimi azaltabilir.

Bu yüzden tiroid ilacı genellikle sabah aç karnına yalnızca suyla alınır ve bir süre beklenir. Canlı sirke dahil herhangi bir bitkisel desteğin kullanım zamanının, ilaçla aynı anda alınmayacak şekilde hekiminizle birlikte planlanması önemlidir. Tiroid ilacının dozu yalnızca kan testlerine göre hekim tarafından ayarlanır; bitkisel destekler hiçbir zaman ilacın yerine geçmez.
8. Doğru Bilinen Yanlışlar
“Kaya tuzu ve deniz tuzu daha sağlıklıdır, iyot da içerir.” Bu tuzların çoğu iyotsuzdur. İyot ihtiyacını karşılamak için etikette “iyotlu” ibaresi aranmalıdır.
“İyot ne kadar çok olursa tiroid o kadar iyi çalışır.” Aşırı iyot da tiroidi bozabilir. Hem eksiklik hem fazlalık zararlıdır.
“Brokoli ve lahana tiroidi bozar.” İyot alımı yeterli olan kişilerde normal miktarda, özellikle pişmiş tüketim risk oluşturmaz.
“Tiroid ilacına başladıysam bitkilerle bırakabilirim.” Tiroid hormon eksikliği bitkilerle yerine konamaz. İlaç ancak hekim kararıyla değiştirilebilir ya da bırakılabilir.
“Yorgunluk ve kilo almanın nedeni kesin tiroiddir.” Bu belirtilerin pek çok nedeni olabilir; tiroidin rolünü yalnızca kan testleri gösterir.
Dengeli Beslenmenize Eşlik Eden Canlı Sirkeler
Daye Hatun canlı sirkeleri, bitkinin kendisinden ve aylar süren doğal fermantasyondan gelir; pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Bu yazıda andığımız bitkilerden ve antioksidan zengini meyvelerden yapılan sirkelerimiz:
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Tiroid ilacı kullananlar, bitkisel desteklerin kullanım zamanını ilaçla aynı anda olmayacak şekilde hekimleriyle planlamalıdır. Hipotiroidi tedavisi görenler melisa (oğul otu) gibi bitkileri yoğun kullanmadan önce, otoimmün hastalığı olanlar ise bağışıklığı etkileyen bitkileri (örneğin ekinezya) kullanmadan önce hekime danışmalıdır. Mide ülseri, gastrit ya da şiddetli reflüsü olanlar sirkeleri hekime danışmadan kullanmamalıdır. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- Zimmermann MB, Boelaert K. Iodine deficiency and thyroid disorders. Lancet Diabetes Endocrinol. 2015;3(4):286–295.
- Chiovato L, Magri F, Carlé A. Hypothyroidism in context: where we've been and where we're going. Adv Ther. 2019;36(Suppl 2):47–58.
- Bürgi H, Supersaxo Z, Selz B. Iodine deficiency diseases in Switzerland one hundred years after Theodor Kocher's survey. Acta Endocrinol. 1990;123(6):577–590.
- Erdoğan G, Erdoğan MF, Emral R, et al. Iodine status and goiter prevalence in Turkey before mandatory iodization. J Endocrinol Invest. 2002;25(3):224–228.
- Erdoğan MF, Ağbaht K, Altunsu T, et al. Current iodine status in Turkey. J Endocrinol Invest. 2009;32(7):617–622.
- The results of 16 years of iodization: assessment of iodine deficiency among school-age children in Antalya, Turkey. J Clin Res Pediatr Endocrinol. 2020;12(3):256–260.
- Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı. İyot Yetersizliği Hastalıklarını Önleme Haftası bilgi notu, 2025.
- Hashimoto H. Zur Kenntniss der lymphomatösen Veränderung der Schilddrüse (Struma lymphomatosa). Arch Klin Chir. 1912;97:219–248.
- Farhangi MA, Dehghan P, Tajmiri S, Abbasi MM. The effects of Nigella sativa on thyroid function, serum VEGF-1, Nesfatin-1 and anthropometric features in patients with Hashimoto's thyroiditis: a randomized controlled trial. BMC Complement Altern Med. 2016;16:471.
- Wichman J, Winther KH, Bonnema SJ, Hegedüs L. Selenium supplementation significantly reduces thyroid autoantibody levels in patients with chronic autoimmune thyroiditis: a systematic review and meta-analysis. Thyroid. 2016;26(12):1681–1692.
- Benvenga S, Bartolone L, Pappalardo MA, et al. Altered intestinal absorption of L-thyroxine caused by coffee. Thyroid. 2008;18(3):293–301.
- Felker P, Bunch R, Leung AM. Concentrations of thiocyanate and goitrin in human plasma, their precursor concentrations in brassica vegetables, and associated potential risk for hypothyroidism. Nutr Rev. 2016;74(4):248–258.
- Leung AM, Braverman LE. Consequences of excess iodine. Nat Rev Endocrinol. 2014;10(3):136–142.
- Auf'mkolk M, Ingbar JC, Kubota K, et al. Extracts and auto-oxidized constituents of certain plants inhibit the receptor-binding and the biological activity of Graves' immunoglobulins. Endocrinology. 1985;116(5):1687–1693.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.