Babaannemin akşamları bir saati vardı. Ezan okunur, sofra kalkar, lambalar kısılırdı. Mangalın üstünde bir demlik ıhlamur kaynamadan demlenir, odaya o tatlı, bal kokusu yayılırdı. Kimse "uyku saati" demezdi; ama o kokuyu duyan herkes günün bittiğini anlardı.
Bugün o saati çoğumuz kaybettik. Akşam yemeği geç ve ağır, ekranlar gece yarısına kadar açık, uyku ise ne zaman gelirse. "Günün Saatleri" dizimizin bu ilk yazısında o kayıp saati geri çağırıyoruz: Akşamın bedende neyi değiştirdiğini, Anadolu'nun ve Türk dünyasının akşam bitkilerini ve evde kurabileceğiniz basit bir akşam ritüelini anlatıyoruz.

1. Akşam Bedende Ne Değişir?
Güneş batınca bedenimizde sessiz bir vardiya değişimi başlar. Gözümüzün ağ tabakasındaki ışığa duyarlı özel hücreler, özellikle mavi ışığın azaldığını beyindeki iç saate bildirir; iç saat de beyindeki küçük bir bezi, epifizi, melatonin salgılamaya yönlendirir. Melatonin uykuyu "getiren" bir ilaç değil, bedene "gece oldu" diyen bir haberci gibidir. Bu haberci ışığa çok duyarlıdır: Yatmadan önceki saatlerde sıradan oda ışığına maruz kalan gönüllülerde melatoninin salgılanmaya başlaması belirgin biçimde gecikti ve gece boyunca salgılandığı süre kısaldı.
Aynı saatlerde beden ısısı da düşmeye başlar. Bunun için ısının ellerden ve ayaklardan dışarı verilmesi gerekir. İsviçre'de yapılan bir çalışma, el ve ayak derisinin ısınmasının, yani damarların açılıp ısının dışarı akmasının, uykuya dalma süresini en iyi öngören işaret olduğunu gösterdi. Akşam bir sıcak içecek, ılık bir ayak banyosu ya da yün bir patik bu yüzden bir nine öğüdünden fazlasıdır.
Bunu biliyor muydunuz? Yatmadan önce çok su içmek gece uyandırır. Günün su ihtiyacını (en az 2,2 litre) sabahtan akşamüstüne dağıtmak, akşamları ise küçük bir fincanla yetinmek uykuyu korur.
2. Ritüelin Gücü
Her akşam aynı saatte demliği koymak, aynı fincanı almak, aynı kokuyu duymak bedene güçlü bir işaret verir. Bilim bu işaretin gücünü küçümsemez. ABD'de yapılan dikkat çekici bir çalışmada, gönüllülere içinde etkin madde olmadığı açıkça söylenen haplar verildi; buna rağmen bu grubun yakınmaları, hiçbir şey almayan gruba göre belirgin biçimde azaldı. Araştırmacılar bunu ilacın değil, bakımın, beklentinin ve ritüelin etkisine bağladı. Kendinize ayırdığınız on dakikanın, sıcak bir fincanın ve tanıdık bir kokunun bedende gerçek bir karşılığı vardır.
3. Akşamın Bitkileri

Akşamın bitkileri ve alacakaranlığın ziyaretçisi, bir şahin güvesi.
Ihlamur. Anadolu'da akşamın en eski bitkisidir. Çiçekleri, uzun ve açık yeşil bir kanatçığa tutunarak sarkar; demlendiğinde bal gibi kokar. Ihlamur üzerine yapılmış güçlü klinik çalışmalar azdır; gücü daha çok yüzyıllık bir alışkanlıktan, kokusundan ve sıcaklığından gelir.
Melisa. Limon kokulu yaprakları arıların gözdesidir; Latince adı Melissa da Yunancada "bal arısı" demektir. İngiltere'de yapılan bir çalışmada, melisa ekstresi alan gönüllüler laboratuvarda oluşturulan stresli bir görev sırasında kendilerini daha sakin hissettiklerini bildirdi.
Papatya. Tayvan'da uyku sorunu yaşayan, yeni doğum yapmış kadınlarla yapılan bir çalışmada, iki hafta boyunca her akşam bir fincan papatya çayı içen grubun uyku kalitesi puanları kontrol grubuna göre iyileşti; etki, çay bırakıldıktan birkaç hafta sonra kayboldu. Papatya, papatyagiller ailesindendir; bu aileye alerjisi olanlar dikkat etmelidir.
Lavanta ve karabaş otu. Kokusu akşamın simgesidir. ABD'de yapılan bir çalışmada, yatmadan önce lavanta kokusu koklayan gönüllülerde derin uyku oranının arttığı ölçüldü. Bahçe lavantası (Lavandula angustifolia) ile Ege ve Akdeniz'in karabaş otu (Lavandula stoechas) kardeş ama ayrı türlerdir; karabaş otunun başında tavşan kulağına benzeyen iki mor yaprakçık vardır.
Çarkıfelek. Saat kadranını andıran çiçeği yüzünden bu adı almıştır. Avustralya'da yapılan küçük bir çalışmada, bir hafta boyunca akşamları çarkıfelek çayı içen gönüllüler uyku kalitelerini plaseboya göre biraz daha iyi değerlendirdi.
Kedi otu. Kökünün keskin kokusu kedileri çeker. Uyku üzerine en çok çalışılan bitkilerden biridir; ancak çalışmaların sonuçları tutarsızdır ve kullanılan ekstre, doz ve süreler birbirinden çok farklıdır. Sakinleştirici ve uyku ilaçlarıyla birlikte kullanılmaz; kullanan kişi bir sonraki sabah araç kullanırken dikkatli olmalıdır.
Şerbetçi otu. Sarılgan bir bitkidir; kâğıt gibi ince, açık yeşil kozalakları vardır. Kozalaklarla doldurulmuş yastık keseleri eski bir akşam geleneğidir; kesenin içine çoğu zaman lavanta da eklenir.
Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.
4. Evde Bir Akşam Ritüeli

Akşamın dört işareti: ılık bir fincan, bir kaşık bal, lavanta kesesi ve yün patik.
Aşağıdaki dört adım bir reçete değil, bir çerçevedir; kendi akşamınıza göre değiştirebilirsiniz. Önemli olan, her akşam aynı saatte ve aynı sırayla yapılmasıdır.
1. Hafif ve erken bir akşam sofrası
Ağır ve yağlı yemekleri öğlene alınız; akşam sofrası yatmadan en az üç saat önce bitsin. Sirkeli bir salata, Haşlanmış Ege Otları ya da Otlu Vinegret ile bir sebze tabağı akşama yakışır. Sirkenin yemekle birlikte kan şekerine etkisini Sirkenin Gerçek Gücü yazımızda anlattık.
2. Akşam demi: ıhlamur, papatya ve melisa
2 fincan için: 500 ml su, 1 yemek kaşığı kuru ıhlamur, 1 tatlı kaşığı kuru papatya, 1 tatlı kaşığı kuru melisa; isteğe bağlı 1 tatlı kaşığı bal.
Suyu kaynatıp bir dakika dinlendiriniz. Otları demliğe koyup suyu üzerlerine dökünüz ve ağzı kapalı olarak 5–7 dakika demlendiriniz; kapak, kokuyu taşıyan uçucu yağların buharla uçmasını önler. Süzünüz. Bal kullanacaksanız çayın elinizi yakmayacak kadar ılımasını bekleyiniz (40 °C'nin altı). Bal bir yaşından küçük bebeklere verilmez.
3. Demlik kurulmayan akşamlar için: akşam şerbeti
1 bardak için: 200 ml ılık su, 1 tatlı kaşığı bal, 1 tatlı kaşığı Melisa Sirkesi, Ihlamur Sirkesi ya da Alman Papatyası Sirkesi.
Balı ılık suda eritip sirkeyi en sonda ekleyiniz ve karıştırınız. Bu miktar lezzet içindir. Şerbeti yatmadan en az bir saat önce içiniz; mide ekşimesi ve reflü yakınması olanlar akşamları asitli içeceklerden kaçınmalı, sirkeli şerbeti gündüze almalıdır.
4. Ilık ayaklar ve lavanta kesesi
Yatmadan bir saat kadar önce ayaklarınızı on dakika ılık suda tutup kurulayınız ve yün çorap ya da patik giyiniz; ısınan ayaklar bedenin ısısını dışarı verir. Suyun içine bir avuç kuru lavanta atabilirsiniz.
Lavanta kesesi: 2 yemek kaşığı kuru lavanta çiçeği ile bir avuç kuru şerbetçi otu kozalağını, avuç içi büyüklüğünde pamuklu bir keseye doldurup ağzını kurdeleyle bağlayınız. Keseyi yastığın yanına koyunuz; kokusu azaldığında elinizle hafifçe ovunuz. İçindekiler yenmez; çocukların ve evcil hayvanların ulaşamayacağı yerde tutunuz. Lavanta yağı içilmez ve cilde seyreltilmeden sürülmez.
5. Doğru Bilinen Yanlışlar
“Bitki çayı uyku ilacının yerini tutar.” Tutmaz. Bitki çayları ve akşam ritüelleri iyi bir uyku alışkanlığının parçasıdır; haftalarca süren uykusuzluk, horlama ve gündüz uyuklama hekime danışılması gereken yakınmalardır. Kullandığınız uyku ilacını kendi başınıza bırakmayınız.
“Bitkisel olduğu için ne kadar çok, o kadar iyi.” Kedi otu gibi bitkiler sakinleştirici ilaçlarla, alkolle ve bazı antidepresanlarla birlikte etkisini artırabilir. Bitkiler güçlüdür; Bitkiler Güçlüdür yazımızda bitki-ilaç etkileşimlerini anlattık.
“Papatya herkese uygundur.” Papatya, ayçiçeği ve kasımpatı ile aynı ailedendir; bu aileye alerjisi olanlarda yakınmalara yol açabilir.
“Akşam ne kadar geç yenirse o kadar iyi uyunur.” Ağır ve geç bir akşam yemeği mideyi gece çalıştırır, reflüyü artırır ve uykuyu bölebilir. Akşam sofrası erken ve hafif olmalıdır.
“Uykudan önce telefona bakmak gevşetir.” Ekranın ışığı melatonin salgısını geciktirir, içerik ise zihni uyanık tutar. Telefonu yatak odasının dışında bırakmak en basit akşam ritüelidir.
Gebelik ve emzirme döneminde, düzenli ilaç kullananlarda ve çocuklarda bitki çayları ve bitki sirkeleri hekime danışılarak kullanılmalıdır; bebeklere bitki çayı verilmez.
Akşam ritüeli bir şeyi "düzeltmek" için değil, günün sonunu kendimize geri vermek için vardır. Bir demlik ıhlamurun kokusu, yün bir patiğin sıcaklığı, kısılmış bir ışık. Babaannemin akşam saati bugün hâlâ işe yarıyor; bilim yalnızca nedenini anlatıyor.
Akşamın Canlı Sirkeleri
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Bitki sirkelerimiz bitkinin kendisinden mayalanarak yapılır.
Akşamın çiçekleri ve yaprakları
Lavantanın iki kardeşi
Akşamın kök, kozalak ve çiçek bitkileri
Akşama çiçek kokusu
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Kedi Otu Kökü, Çarkıfelek ve Şerbetçi Otu sirkeleri sakinleştirici, uyku ilacı ve antidepresan kullananlarda, gebelik ve emzirme döneminde hekime danışılarak kullanılmalıdır. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- Kräuchi K, Cajochen C, Werth E, Wirz-Justice A. Warm feet promote the rapid onset of sleep. Nature. 1999;401(6748):36–37.
- Kaptchuk TJ, Friedlander E, Kelley JM, et al. Placebos without deception: a randomized controlled trial in irritable bowel syndrome. PLoS One. 2010;5(12):e15591.
- Kennedy DO, Little W, Scholey AB. Attenuation of laboratory-induced stress in humans after acute administration of Melissa officinalis (lemon balm). Psychosomatic Medicine. 2004;66(4):607–613.
- Chang SM, Chen CH. Effects of an intervention with drinking chamomile tea on sleep quality and depression in sleep disturbed postnatal women: a randomized controlled trial. Journal of Advanced Nursing. 2016;72(2):306–315.
- Ngan A, Conduit R. A double-blind, placebo-controlled investigation of the effects of Passiflora incarnata (passionflower) herbal tea on subjective sleep quality. Phytotherapy Research. 2011;25(8):1153–1159.
- Bent S, Padula A, Moore D, Patterson M, Mehling W. Valerian for sleep: a systematic review and meta-analysis. American Journal of Medicine. 2006;119(12):1005–1012.
- Goel N, Kim H, Lao RP. An olfactory stimulus modifies nighttime sleep in young men and women. Chronobiology International. 2005;22(5):889–904.
- Gooley JJ, Chamberlain K, Smith KA, et al. Exposure to room light before bedtime suppresses melatonin onset and shortens melatonin duration in humans. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2011;96(3):E463–E472.
Bu yazıyla ilgili sorunuz mu var?
Okurken aklınıza takılan ya da daha ayrıntılı öğrenmek istediğiniz bir şey mi oldu? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.
Instagram'dan yazın E-posta gönderin
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.