Ege'de kasımın ilk yağmurları toprağı ıslattı mı, tarla kıyıları bir hafta içinde yeşerir. Pazar sabahları köylü kadınlar bezlerin üstüne demet demet ot dizer: ısırgan, radika, ebegümeci, turp otu, deniz börülcesi. Benim çocukluğumda "ot" bir yemekten çok bir mevsimdi; kim hangi tarlanın kıyısında hangi otun çıktığını bilir, bunu bir sır gibi saklardı.
Bu otların bilgisi binlerce yıllıktır. Bugünkü Kozan'ın yakınlarındaki Anavarza'da doğan hekim Dioskorides, iki bin yıl önce yazdığı kitabında ısırganı, ebegümecini ve hindibayı tek tek anlatmıştı; kitabın Türkçe çevirileri yüzyıllar boyunca Anadolu'da elden ele dolaştı (Şifacıların İzinde). Ege mutfağı ise bu bilgiyi en sade hâliyle sofraya taşıdı: Haşla, süz, zeytinyağı gezdir, ekşisini ver.
Biz de öyle yapıyoruz. Otları sertliklerine göre sırayla haşlıyor, ılıyınca kendi asırlık akzeytin ve gökzeytin ağaçlarımızdan erken hasatla toplanıp soğuk sıkılan Daye Hatun Soğuk Sıkım Natürel Zeytinyağı ve canlı Karahindiba Sirkesi ile buluşturuyoruz. Sirke kaynar suya hiç girmiyor; otların rengini ve kendi canlılığını korumak için en sonda, servisten hemen önce ekleniyor.

Malzemeler
4 kişilik bir meze tabağı için:
Otlar
- 250 g ısırgan otu: yalnızca körpe uçları (en üstteki 4–6 yaprak), eldivenle toplanmış
- 250 g radika (yabani hindiba; bazı yörelerde karahindiba da bu adla toplanır)
- 250 g ebegümeci: yaprakları ve körpe sapları
- 3 litre su ve 1,5 yemek kaşığı tuz (haşlama suyu için)
Sos
- 4 yemek kaşığı (60 ml) Daye Hatun Soğuk Sıkım Natürel Zeytinyağı
- 2 yemek kaşığı (30 ml) Karahindiba Sirkesi
- 1 diş sarımsak, ezilmiş (isteğe bağlı)
- ½ çay kaşığı tuz
- Servis için limon dilimleri
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml.
Ot toplarken Tanımadığınız bir otu asla toplamayınız; en güvenli yol, otu tanıyan birinden ya da pazardaki köylü tezgâhından almaktır. Yol kenarlarından, ilaçlanmış tarlaların kıyısından ve hayvan otlatılan yerlerden ot toplanmaz. Radikayı bıçakla toprak hizasından kesiniz; kökü toprakta kalırsa ot yeniden sürer. Isırganı çıplak elle tutmayınız, eldiven takınız. Daha fazlası için Bitkileri Güvenle Kullanmak yazımıza bakabilirsiniz.
Yapılışı

Otlar sertliklerine göre sırayla, bol kaynar tuzlu suya girer; sirke bu aşamada yoktur.
- Ayıklayınız. Eldiven takarak ısırganın körpe uçlarını saplarından koparınız; kalın, lifli sapları ayırınız. Radikanın sararmış dış yapraklarını, ebegümecinin sert saplarını alınız.
- Yıkayınız. Otları bol suyla dolu geniş bir leğene alıp elinizle çalkalayınız, bir dakika bekletiniz: Toprak dibe çöker. Otları üstten alıp leğenin suyunu değiştiriniz. Su tertemiz kalana kadar en az üç kez tekrarlayınız.
- Suyu kaynatınız. Geniş bir tencerede 3 litre suyu tuzla birlikte fokur fokur kaynatınız. Tencerenin kapağını açık bırakınız.
- Sırayla haşlayınız. Önce en sert ve en acı olan radikayı atınız; 4 dakika sonra ebegümecini ekleyiniz; 2 dakika sonra ısırganı ekleyip tahta kaşıkla suyun altına bastırınız ve 2 dakika daha haşlayınız. Toplam süre 8–10 dakikadır; radikanın sap kısmı çatalla kolayca delinince otlar hazırdır. Neden sırayla? Üç otun sertliği farklıdır; aynı anda atılırsa ısırgan lapa olurken radika sert kalır.
- Süzünüz. Otları kevgirle alıp süzgece koyunuz; haşlama suyunu dökünüz. Ilıyınca avucunuzda hafifçe sıkarak suyunu alınız; fazla sıkarsanız ot kurur, dokusu kaybolur. İsterseniz iri iri doğrayınız.
- Sosu hazırlayınız. Küçük bir kâsede zeytinyağını, sirkeyi, ezilmiş sarımsağı ve tuzu çatalla çırparak karıştırınız.
- Servisten hemen önce harmanlayınız. Otlar ılıkken (elinizi yakmayacak sıcaklıkta) sosu üzerlerine gezdirip nazikçe karıştırınız. Limon dilimleriyle hemen servis ediniz. Neden ılıkken ve en sonda? Canlı sirke ısıya dayanıklı değildir; ılık otlar sosu iyi emer ama sirkenin canlılığını bozmaz. Asit ise klorofili zamanla zeytin yeşiline çevirir; sosu ne kadar geç eklerseniz otlar o kadar parlak kalır.

Tire'de salı pazarının akşamüstü: haşlanmış otlar, kırma zeytin, gömme ve adaçayı.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Isırganın iğnesi nereye gider? Isırgan yaprağının üstündeki tüylerin her biri, ucu silisle sertleşmiş, camdan bir şırınga gibidir. Dokunulduğunda ucu kırılır ve içindeki histamin, asetilkolin ve serotonin gibi maddeleri deriye bırakır. Kaynar su bu tüyleri birkaç saniyede söndürür ve içindeki maddeleri bozar; bu yüzden haşlanmış ısırgan çıplak elle tutulabilir, ağızda hiç yakmaz.
Mutfağın Bilimi: Yeşil neden yeşil kalır? Otlara rengini veren klorofil, ısı ve asitle karşılaşınca merkezindeki magnezyumu kaybeder ve feofitine dönüşür: parlak yeşil, zeytin yeşiline ve boz renge kayar. Haşlama sırasında otlardan suya bazı uçucu asitler geçer; kapak açıkken bunlar buharla uçar, kapalıyken tencerede kalıp rengi matlaştırır. Aynı nedenle sirke ve limon kaynar suya konmaz, otlara servisten hemen önce eklenir. Bol su da önemlidir: Otlar atıldığında kaynama çabuk geri gelir, süre kısalır, renk korunur.
Mutfağın Bilimi: Haşlama suyu neden dökülür? Isırgan ve ebegümeci gibi yeşil yapraklar oksalat taşır; radikanın acılığını veren bileşenler de suda çözünür. Haşlama, suda çözünen oksalatın önemli bir kısmını ve acılığın bir bölümünü suya geçirir. Bu yüzden haşlama suyunu içmek ya da çorbaya katmak yerine dökmenizi öneririz.
Neden Sofranızda Olmalı?
Yabani otlar, kültür sebzelerine göre çoğu zaman daha yoğun bir besin kaynağıdır: lif, folat, K vitamini, lutein ve beta-karoten gibi karotenoidler ve polifenoller taşırlar. Girit'te halkın topladığı yabani otları inceleyen bir çalışma, bu otların zengin bir flavonoid kaynağı olduğunu ve Akdeniz mutfağının bu besin değerinin önemli bir bölümünü otlardan aldığını gösterdi. Zeytinyağı burada yalnızca lezzet değildir: Karotenoidler yağda çözünür. Aynı salatayı yağsız, az yağlı ve tam yağlı sosla yedirerek karşılaştıran bir çalışmada, yağsız sosla kana geçen karotenoid neredeyse ölçülemeyecek kadar azdı; tam yağlı sosla belirgin biçimde arttı. Pastörize edilmemiş canlı sirke ise tabağa canlı sirke bakterilerini ve karahindibanın kendi bitkisel bileşenlerini getirir.
Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.
Yeşil yapraklı otlar K vitamini bakımından zengindir; varfarin gibi kan sulandırıcı ilaç kullananlar, bu otları düzenli tüketmeden önce hekimine danışmalıdır. Böbrek taşı öyküsü olanlar da oksalat nedeniyle ölçülü tüketmeli ve hekimine danışmalıdır.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
Bütün otları aynı anda atmak. Radika sert, ısırgan narindir. Sırayla haşlayınız: radika, ebegümeci, ısırgan.
Kapağı kapatmak. Kapalı tencerede uçucu asitler kalır, otlar boz renge döner. Kapak açık olmalıdır.
Sirkeyi haşlama suyuna eklemek. Hem canlı sirke boşa gider hem renk matlaşır. Sirke yalnızca sosta, en sonda.
Otları sosla saatlerce bekletmek. Asit klorofili yavaş yavaş zeytin yeşiline çevirir, otlar suyunu salar. Sosu servisten hemen önce ekleyiniz.
Fazla sıkmak. Ot avuçta hafifçe sıkılır; taş gibi sıkılan ot kurur ve lifli bir yumak olur.
Kumlu yıkamak. Toprak suyun dibine çöker; otları süzgece dökmek yerine üstten alınız, suyu en az üç kez değiştiriniz.
Sunum Önerileri
Ilık ya da oda sıcaklığında, gömme ekmeği, zeytinyağlı beyaz peynir ve Sirkeli Kırma Zeytin ile bir Ege kahvaltısı ya da akşam mezesi olur. Közde balığın, ızgara köftenin yanına yakışır. Kalan otları ertesi gün bir kaşık zeytinyağında ısıtıp üzerine yumurta kırarak ot kavurması yapabilirsiniz; bu durumda sirkeyi yumurta piştikten sonra, tabakta ekleyiniz. Sarımsaklı süzme yoğurtla da çok yakışır. Sirke-zeytinyağı dengesini kendi damağınıza göre ayarlamak isterseniz Otlu Vinegret tarifimizdeki oranlara bakabilirsiniz.
Saklama ve Güvenlik
Haşlanıp sıkılmış otları sossuz, ağzı kapalı bir kapta buzdolabında 2 gün saklayabilirsiniz; sosu yiyeceğiniz kadarına, servisten hemen önce ekleyiniz. Soslanmış otları aynı gün tüketiniz; sarımsaklı zeytinyağlı sos bekletilmez. Uzun saklamak isterseniz haşlanıp sıkılmış otları top top ayırıp dondurucuda 3 aya kadar saklayabilirsiniz. Haşlanmış otları oda sıcaklığında saatlerce bırakmayınız.
Bu Tarifin Sirkeleri
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Bitki sirkelerimiz bitkinin kendisinden mayalanarak yapılır. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir.
Bu tarifte kullandığımız
Otların kendi sirkeleri
Ege'nin lezzetiyle
Hangisini seçerseniz seçiniz ölçü aynıdır: 4 yemek kaşığı zeytinyağına 2 yemek kaşığı sirke. Sarımsaklı-limonlu sirkeyi kullanırsanız sosa ayrıca sarımsak eklemeyebilirsiniz.
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet içindir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- Trichopoulou A, Vasilopoulou E, Hollman P, Chamalides C, Foufa E, Kaloudis T, Kromhout D, Miskaki P, Petrochilou I, Poulima E, Stafilakis K, Theophilou D. Nutritional composition and flavonoid content of edible wild greens and green pies: a potential rich source of antioxidant nutrients in the Mediterranean diet. Food Chemistry. 2000;70(3):319–323.
- Brown MJ, Ferruzzi MG, Nguyen ML, Cooper DA, Eldridge AL, Schwartz SJ, White WS. Carotenoid bioavailability is higher from salads ingested with full-fat than with fat-reduced salad dressings as measured with electrochemical detection. American Journal of Clinical Nutrition. 2004;80(2):396–403.
- Chai W, Liebman M. Effect of different cooking methods on vegetable oxalate content. Journal of Agricultural and Food Chemistry. 2005;53(8):3027–3030.
- McGee H. On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen. Revised ed. Scribner; 2004. (Klorofilin asit ve ısıyla zeytin yeşiline dönmesi; yeşil sebzelerin haşlanması)
Bu tarifle ilgili sorunuz mu var?
Denediniz, takıldığınız bir yer mi oldu, ya da merak ettiğiniz bir şey mi var? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.
Instagram'dan yazın E-posta gönderin
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.