Şifacıların İzinde: Anavarza'dan Bergama'ya, Atreya'dan Culpeper'a

Şifacıların İzinde: Anavarza

Bugün eczaneden aldığımız bir ilacın hikâyesi çoğu zaman bir laboratuvarda değil, bir tarlada, bir dağ yamacında ya da bir şifacının defterinde başlar. Bitkilerin iyileştirici gücü üzerine bildiklerimizin büyük kısmı, binlerce yıl boyunca gözlem yapan, not tutan ve bildiğini öğrencisine aktaran şifacılar sayesinde bize ulaştı. Bu yazıda o uzun yolculuğun ustalarını anlatıyoruz. Bazıları Hindistan'dan, bazıları Çin'den, bazıları İngiltere'den; ama en önemlilerinden ikisi bu toprakların, Anadolu'nun çocuklarıydı.

Şifacıların izinde zaman çizelgesi: Atreya ve Jivaka, Hipokrat, Dioskorides, Galenos, Ge Hong, İbn Sina, John Gerard ve Nicholas Culpeper

1. Şifası Olmayan Bitki Yoktur

Bir orman kenarında genç bir şifacı öğrencisi boş sepetiyle dönmüş, yaşlı öğretmeninin önünde saygıyla eğiliyor; çevrelerinde her türden bitki

Budist metinlerinde anlatılan güzel bir hikâye vardır. Hindistan'ın kuzeyindeki Taksila şehrinde, zamanın en ünlü tıp okullarından birinde, Jivaka adında yoksul bir genç yedi yıl boyunca tıp okur. Sonunda öğretmenine eğitiminin ne zaman tamamlanacağını sorar. Geleneğe göre Ayurveda'nın büyük ustalarından Atreya olarak anılan öğretmeni, ona cevap vermek yerine bir görev verir: Şehrin çevresinde dolaşacak ve tıbbi değeri olmayan bütün bitkileri toplayıp getirecektir.

Jivaka günlerce dolaşır ve eli boş döner. “Şifası olmayan tek bir bitki bile bulamadım” der. Öğretmeni gülümser: “Git, artık bir hekimsin.” Jivaka daha sonra efsanevi bir hekim olur ve Buda'nın kişisel hekimi olarak anılır. Hikâyenin ayrıntıları rivayetlere dayanır; ama verdiği mesaj, bütün bitkisel tıp geleneklerinin ortak sözüdür: Doğada her bitkinin bir yeri, bir görevi vardır. Önemli olan onu tanımaktır.

Bunu biliyor muydunuz? Anadolu'da da benzer bir efsane anlatılır: Lokman Hekim'in, bitkilerin kendisiyle konuştuğu ve her birinin hangi derde deva olduğunu ona tek tek söylediği rivayet edilir. Farklı coğrafyalarda aynı fikrin doğması, bitki bilgisinin insanlığın ortak mirası olduğunu gösterir.

2. Anadolu'nun Bitki Ustası: Anavarzalı Dioskorides

Adana Kozan'daki Anavarza kalesinin kayalık tepesi önünde, antik çağ kıyafetli bir hekim çayırda bitki toplayıp sepetine koyuyor

Batı tıbbının en etkili bitki kitabını yazan kişi, bugünkü Adana'nın Kozan ilçesindeki antik Anavarza (Anazarbos) şehrinde doğdu. Pedanios Dioskorides, MS 1. yüzyılda yaşadı ve rivayete göre Roma ordusunda hekim olarak geniş coğrafyaları dolaştı. Gittiği her yerde bitkileri inceledi, halkın onları nasıl kullandığını sordu ve not aldı. Bu notlardan, yaklaşık 600 bitkiyi ve onlardan hazırlanan yüzlerce ilacı anlatan beş ciltlik De Materia Medica (Tıbbi Maddeler Üzerine) doğdu.

Dioskorides'in yöntemi kendi çağı için devrim niteliğindeydi: Bitkileri yalnızca isimleriyle değil, nerede yetiştikleri, nasıl göründükleri, hangi kısımlarının ne zaman toplanacağı ve nasıl saklanacağıyla birlikte anlattı. Eser Arapçaya, Latinceye ve pek çok dile çevrildi ve yaklaşık 1.500 yıl boyunca hem Doğu'da hem Batı'da bitkisel tıbbın temel başvuru kitabı oldu.

Bunu biliyor muydunuz? Dioskorides'in en ünlü el yazması nüshası İstanbul'da yapıldı. Yaklaşık 512 yılında Konstantinopolis'te prenses Anicia Juliana için hazırlanan ve bugün 383 sayfa bitki resmi korunmuş olan “Viyana Dioskorides” nüshası, bin yılı aşkın bir süre İstanbul'da kaldı. Osmanlı döneminde sayfalarına Arapça ve İbranice bitki adları eklendi. 16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman'ın hekimi Musa Hamon'dan satın alınarak Viyana'ya götürüldü. UNESCO, eseri 1997'de Dünya Belleği listesine aldı.

3. Bergamalı Galenos ve Şifa Yurdu Asklepion

Bergama Asklepionu'nda sütunlu yol, kutsal kaynak ve şifalı bitkilerle dolu bir avlu; antik çağ kıyafetli hasta ve hekimler

Anadolu'nun ikinci büyük hekimi Galenos, 129 yılında Bergama'da doğdu. Gençliğinde dönemin en ünlü sağlık merkezlerinden biri olan Bergama Asklepionu'nda yetişti. Burada hastalar şifalı sular, banyolar, beslenme, uyku, müzik ve tiyatroyla tedavi edilirdi; yani bugün “bütünleyici” diyebileceğimiz bir yaklaşım uygulanırdı. Galenos daha sonra Bergama'daki gladyatörlerin hekimi oldu, yaralarını tedavi ederken anatomiyi öğrendi ve sonunda Roma'da imparator Marcus Aurelius'un hekimi oldu.

Galenos, birçok bitkiyi belirli oranlarda bir araya getirerek hazırlanan karmaşık ilaçlarıyla ünlüdür. Etkisi o kadar büyüktür ki eczacılıkta bitkilerden hazırlanan ekstreler, tentürler ve şuruplar bugün hâlâ galenik preparatlar olarak adlandırılır. Bitki karışımlarının tarihini Polifarmasi ve Sinerji yazımızda anlatmıştık.

Doğu'da ise bu birikimi İbn Sina devraldı ve el-Kânûn fi't-Tıb ile yüzyıllarca hem İslam dünyasında hem Avrupa'da tıbbın temel kitabı hâline getirdi. Bu hikâyeyi İslam Medeniyetinde Sirke yazımızda ele almıştık.

4. Bitki Bilgisini Halka Taşıyan Adam: Culpeper

17. yüzyıl İngiltere'sinde tıp kitapları Latince yazılırdı ve yalnızca okumuş, varlıklı bir kesimin erişebileceği bir bilgiydi. Bir eczacı çırağı olarak yetişen Nicholas Culpeper (1616–1654) buna karşı çıktı. Londra'nın yoksul bir mahallesinde hastalarına çoğu zaman ücretsiz bakıyor, onlara pahalı ithal ilaçlar yerine çevrede kolayca bulunabilen bitkileri öneriyordu.

Culpeper 1649'da hekimler kurulunun Latince resmî ilaç kitabını İngilizceye çevirerek yayımladı. Bu, meslek çevrelerinde büyük tepki gördü. 1652'de yayımladığı ve bugün “Culpeper's Complete Herbal” adıyla bilinen kitabı ise neredeyse dört yüzyıldır hiç baskıdan kalkmadı. Hayatı çalkantılıydı: 1642'de büyücülükle suçlanıp yargılandı ve beraat etti; İç Savaş'ta yaralandı ve 38 yaşında öldü. Kitaplarında dönemin astrolojik inançları da yer alır; ama bitkileri sıradan insanın anlayacağı dille anlatma çabası, bugün hâlâ ilham vericidir.

Bunu biliyor muydunuz? İngiliz bitkici John Gerard'ın 1597 tarihli ünlü “Herball” kitabı da İngilizcenin en sevilen bitki kitaplarındandır. Ancak kitabın büyük bölümü, Flaman hekim Rembert Dodoens'in eserinin bir çevirisine dayanıyordu ve sonraki baskılarda pek çok hatası düzeltilmek zorunda kalındı. Gerard'a atfedilen “İyi bir salata için dört kişi gerekir: yağ için müsrif, sirke için cimri, tuz için bilge ve karıştırmak için bir deli” sözü ise aslında eski bir İspanyol atasözüdür.

5. Şifacının Defterinden Eczane Rafına

Halk bilgisinden eczane rafına: söğüt kabuğundan aspirin, haşhaştan morfin, yüksükotundan kalp ilaçları, keçi sedefinden metformin, tatlı pelinden artemisinin, cezayir menekşesinden kanser ilaçları

Şifacıların bıraktığı bilgi, modern tıbbın da en değerli hazinelerinden biri oldu. 1785'te İngiliz hekim William Withering, halk arasında su toplanmasına karşı kullanılan bir bitki karışımını inceledi ve etkili bileşenin yüksükotu olduğunu gösterdi; yüksükotundan elde edilen maddeler bugün de kalp yetmezliği ve bazı ritim bozukluklarının tedavisinde kullanılır. Orta Çağ Avrupası'nda şeker hastalığı belirtilerine karşı kullanılan keçi sedefi, bugün tip 2 diyabette en çok kullanılan ilaç olan metforminin geliştirilmesine yol açtı.

Bu hikâyelerin en çarpıcısı ise yakın tarihlidir. 1960'ların sonunda Çinli bilim insanı Tu Youyou ve ekibi, sıtmaya karşı yeni bir ilaç ararken iki binden fazla geleneksel tarifi taradı. Tatlı pelinden hazırlanan ekstreler önce başarısız oldu. Tu Youyou, cevabı MS 340 yılında yazılmış bir eserde buldu: Ge Hong'un acil durum reçeteleri kitabında, bir avuç pelinin soğuk suda bekletilip suyunun sıkılarak içilmesi tarif ediliyordu. Soğuk suya dikkat eden Tu Youyou, etken maddenin ısıyla bozulduğunu fark etti ve düşük sıcaklıkta yeni bir çıkarma yöntemi geliştirdi. Böylece 1972'de artemisinin elde edildi. Bu ilaç milyonlarca insanın hayatını kurtardı ve Tu Youyou 2015'te Nobel Tıp Ödülü'nü aldı.

Günümüzde de yeni onaylanan ilaçların önemli bir kısmı doğal ürünlerden ya da onlardan esinlenen moleküllerden gelir. Şifacıların defteri, modern bilimin hâlâ açıp okuduğu bir kitaptır.

Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.

6. Kadim Bilgiden Bugüne Ne Kaldı?

Masalsı bir çayırda adaçayı, nane, rezene, kekik, mürver ve papatya gibi bitkilerin minik yüzleriyle birbirine fısıldaştığı bir sahne

Kadim şifacıların bıraktığı en değerli miras, belki de tek tek tariflerden çok bir bakış açısıdır: Bitkiyi tanımak, nerede ve ne zaman toplandığını bilmek, doğru kısmını doğru şekilde hazırlamak ve kişinin bütününe bakmak. Hipokrat'a atfedilen “doğanın iyileştirici gücü” fikri de bedenin kendini onarma kapasitesine saygıyı anlatır. Bu fikri Vücudun Onarım Ekibi yazımızda bugünün bilimiyle ele almıştık.

Öte yandan kadim kitaplarda doğrularla birlikte yanlışlar da vardır. Dioskorides'ten Culpeper'a kadar pek çok eserde bugün bilimin desteklemediği tarifler ve astrolojik açıklamalar yer alır. Bu yüzden geleneği değerli kılan şey, onu bugünün bilgisiyle sınamaktır.

7. Doğru Bilinen Yanlışlar

“Hipokrat ‘Gıdan ilacın, ilacın gıdan olsun’ demiştir.” Bu söz, Hipokrat'a ait yazılarda bulunmaz. Araştırmacılar sözün 20. yüzyılda yaygınlaştığını göstermiştir. Beslenmenin sağlıktaki yeri tartışılmaz; ama bu cümle Hipokrat'ın değildir.

“Kadim tarifler binlerce yıldır kullanıldığına göre mutlaka işe yarar.” Uzun süreli kullanım değerli bir ipucudur ama kanıt değildir. Tu Youyou'nun hikâyesi de gösteriyor ki geleneksel bilgi, bilimsel yöntemle sınandığında gerçek değerini ortaya koyar.

“Bitkiden elde edilen ilaç ile bitkinin kendisi aynıdır.” İlaçta etken madde saflaştırılmış ve dozu ayarlanmıştır. Bitkinin kendisi ise yüzlerce bileşeni farklı oranlarda taşır. Yüksükotu gibi bazı bitkiler doğrudan kullanıldığında tehlikeli olabilir.

“Doğal olan her şey zararsızdır.” 16. yüzyıl hekimi Paracelsus'un ünlü sözü bunun cevabıdır: “Her şey zehirdir; bir şeyi zehir olmaktan çıkaran dozudur.” Bitkilerin gücü, bilinçli kullanılmalarını gerektirir.

Kadim Bitkiler, Canlı Sirkelerde

Dioskorides'in ve Culpeper'ın kitaplarında yer alan pek çok bitki, bugün Daye Hatun'da canlı sirke olarak da üretiliyor. Her ürün, dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer; pastörize edilmez ve tamamen katkısızdır:

Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Mide ülseri, gastrit ya da şiddetli reflüsü olanlar sirkeleri hekime danışmadan kullanmamalıdır. Civanperçemi gebelikte kullanılmamalı; papatyagiller ailesine alerjisi olanlar civanperçemi için hekime danışmalıdır. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.

Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Zysk KG. Asceticism and Healing in Ancient India: Medicine in the Buddhist Monastery. Oxford University Press; 1991 (Jivaka anlatıları).
  2. Riddle JM. Dioscorides on Pharmacy and Medicine. Austin: University of Texas Press; 1985.
  3. Osbaldeston TA, Wood RPA (çev.). Dioscorides: De Materia Medica. Johannesburg: Ibidis Press; 2000.
  4. Vienna Dioscurides (Codex Vindobonensis med. gr. 1). Österreichische Nationalbibliothek; UNESCO Dünya Belleği Kaydı, 1997.
  5. Nutton V. Galen: A Thinking Doctor in Imperial Rome. London: Routledge; 2020.
  6. Gerard J. The Herball or Generall Historie of Plantes. London; 1597.
  7. Culpeper N. The English Physitian. London; 1652. Ayrıca: Woolley B. The Herbalist: Nicholas Culpeper and the Fight for Medical Freedom. HarperCollins; 2004.
  8. Withering W. An Account of the Foxglove and Some of Its Medical Uses. Birmingham; 1785.
  9. Tu Y. The discovery of artemisinin (qinghaosu) and gifts from Chinese medicine. Nat Med. 2011;17(10):1217–1220.
  10. Bailey CJ. Metformin: historical overview. Diabetologia. 2017;60(9):1566–1576.
  11. Cardenas D. Let not thy food be confused with thy medicine: the Hippocratic misquotation. e-SPEN Journal. 2013;8(6):e260–e262.
  12. Newman DJ, Cragg GM. Natural products as sources of new drugs over the nearly four decades from 01/1981 to 09/2019. J Nat Prod. 2020;83(3):770–803.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.

Etiketler: Bitkisel Tıp Tarihi, Dioskorides, Galenos, Anavarza, Bergama Asklepionu, Culpeper, Artemisinin
Ekim 16, 2026
Listeye dön
cultureSettings.RegionId: 0 cultureSettings.LanguageCode: TR
Çerez Kullanımı

Sizlere en iyi alışveriş deneyimini sunabilmek adına sitemizde çerezler(cookies) kullanmaktayız. Detaylı bilgi için Kvkk sözleşmesini inceleyebilirsiniz.