Bir gün Peygamber Efendimiz, ashabından Câbir bin Abdullah'ın elinden tutup evine götürdü ve ev halkına yiyecek bir şey olup olmadığını sordu. Evde ekmek ve biraz sirkeden başka bir şey yoktu. Peygamberimiz o sade sofraya oturdu ve “Ne güzel katıktır sirke” buyurdu. Bu küçük sahne, sirkenin İslam medeniyetindeki yerinin ilk ve en güzel işaretidir. Sofradan simyacının laboratuvarına, İbn Sina'nın tıp kitabından Osmanlı'nın şerbetlerine ve Anadolu'nun atasözlerine kadar sirke, bu medeniyetin her katmanında kendine yer buldu. Bu yazıda o yolculuğu, kaynaklarıyla birlikte anlatıyoruz.

1. “Ne Güzel Katıktır Sirke”

Bu hadis, İslam'ın en güvenilir hadis kaynaklarından Sahih-i Müslim'in İçecekler Kitabı'nda, “Sirkenin katık olarak fazileti” başlıklı bölümde yer alır. Rivayetin dikkat çekici bir devamı da vardır: Câbir bin Abdullah, “O günden beri sirkeyi severim” der; ondan bu sözü işiten Talha bin Nâfi de “Ben de Câbir'den duyduğumdan beri sirkeyi severim” diye ekler. Bir sevginin, kuşaktan kuşağa bir söz zinciriyle aktarıldığı bu rivayet, sirkenin sıradan bir yiyecek olmanın ötesinde, sadeliğin ve şükrün de bir sembolü olduğunu gösterir.
Sirkenin helal oluşu da İslam hukukunda ayrıca ele alınmıştır. Sirke yapımının ara aşamasında alkol oluşsa da, kabul gören görüşe göre şarap doğal yollarla sirkeye dönüştüğünde bambaşka bir maddeye dönüşür; bu dönüşüme istihale denir ve ortaya çıkan sirke helaldir. Bu konuyu, sirkenin nasıl oluştuğunu anlattığımız Gerçek Sirke yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
2. Simyacının Laboratuvarında Sirke

Orta Çağ İslam dünyası, damıtma tekniklerinin geliştiği ve kimyanın temellerinin atıldığı başlıca merkezlerden biriydi. Bu alanda en çok anılan isim, Batı'da “Geber” olarak tanınan ve “kimyanın babası” diye anılan Câbir bin Hayyândır. Ona atfedilen eserlerde damıtma, kristallendirme ve çeşitli asitlerin elde edilmesi üzerine ayrıntılı bilgiler yer alır; sirkenin damıtılarak yoğunlaştırılması da bunlar arasında sayılır. Bu eserler Latinceye çevrilerek yüzyıllarca Avrupalı simyacıların başvuru kaynağı oldu.
Yalnız burada bir not düşmek gerekir: Modern tarihçilerin önemli bir kısmı, Câbir adıyla bilinen yüzlerce eserin tek bir kişiye ait olmadığını, büyük bölümünün 9. ve 10. yüzyıllarda bir simyacılar topluluğu tarafından kaleme alındığını düşünür. Yani “Câbir külliyatı”, tek bir dahinin değil, bir ekolün eseridir. Bu, o birikimin değerinden hiçbir şey eksiltmez; aksine İslam medeniyetinde bilimin ne kadar yaygın ve köklü bir uğraş olduğunu gösterir.
3. İbn Sina'nın Reçetelerinde Sirke

Batı'da Avicenna adıyla tanınan İbn Sina (980–1037), tıp tarihinin en etkili eserlerinden biri olan el-Kânûn fi't-Tıb'ı (Tıp Kanunu) yazdı. Bu eser, Avrupa üniversitelerinde 17. yüzyıla kadar temel tıp ders kitabı olarak okutuldu. Kanun'un tek bileşenli ilaçları anlatan ikinci kitabında sirke de yer alır. İbn Sina sirkeyi, dönemin tıp anlayışına göre serinletici ve kurutucu bir madde olarak tanımlar; yaralarda ve yanıklarda haricen, sindirim ve balgam şikâyetlerinde ise dahilen kullanımından söz eder. Bugün yanık tedavisinde geleneksel bitkileri inceleyen araştırmacılar, Kanun'daki bu tarifleri yeniden okuyor.
Elbette bu bilgiler 1.000 yıl önceki tıp anlayışının ürünüdür ve bugün tedavi önerisi olarak değil, tıp tarihinin değerli bir mirası olarak okunmalıdır. Ancak İbn Sina'nın sirkeyi bu kadar ayrıntılı ele alması, onun sağlıkla ilişkisinin İslam dünyasında ne kadar önemsendiğini açıkça gösterir.
4. Sirkengübin: Bir Şerbetin Uzun Yolculuğu
Antik Yunan'da Hipokrat okulunun “oksimel” adını verdiği bal ve sirke karışımı, İslam tıbbında Farsça sirkengübin (sirke ve engübin, yani bal) adıyla yaşamaya devam etti. Arapçaya sekencebîn olarak geçen bu şurup, Orta Çağ İran'ında ve Osmanlı'da hem bir ilaç hem de yaz aylarının serinletici bir şerbeti olarak çok sevildi. Bugün İran'da hâlâ nane ile birlikte hazırlanıp marul yapraklarına batırılarak yenen sekencebin, 2.400 yıllık bir tarifin canlı bir hatırasıdır. Bu tarifin bilimsel yönünü Sirkenin Tarihi yazımızda anlattık.
5. Osmanlı'dan Bugüne: Sirke, Semt ve Atasözü

Osmanlı saray mutfağında sirke, turşulardan ekşili yemeklere ve şerbetlere kadar pek çok tarifin vazgeçilmeziydi. İstanbul'un en tanınmış semtlerinden Sirkecinin adının kökeni kesin olarak bilinmese de, saraya sirke tedarik eden esnaftan geldiği anlatılır. Kasımpaşa'da ise “Sirkeci Muslihiddin” adına bir mescit vardır. Rivayete göre Muslihiddin Efendi, mescidin yanındaki kuyudan çektiği suyun sirkeye dönüştüğünü görmüş, bu sirkeyi satarak mescidi yaptırmıştır. Halk arasında hâlâ söylenen “Allah isterse su sirke olur” sözünün bu rivayetle anıldığı aktarılır.
Bunu biliyor muydunuz? Türkçede sirkenin geçtiği en bilinen atasözü “Keskin sirke küpüne zarar”dır: Öfkesine hâkim olamayan kişinin en çok kendine zarar verdiğini anlatır. Atasözü bilimsel olarak da doğrudur: Çok yüksek asitlikteki sirke, metal ya da sırsız kapları zamanla aşındırabilir. Bu yüzden sirke geleneksel olarak sırlı toprak küplerde, cam ya da ahşap kaplarda saklanır.
6. Doğru Bilinen Yanlışlar
“Sirkede alkol olduğu için helal değildir.” Doğru yapılmış bir sirkede alkol neredeyse tamamen asetik aside dönüşmüştür. Klasik İslam hukukunda sirke, istihale ilkesiyle helal kabul edilir ve hadislerde övülmüştür.
“Câbir bin Hayyân sirkeden asetik asidi ilk kez saf olarak elde etti.” Câbir külliyatında damıtma ve asitler üzerine değerli bilgiler bulunur; ancak bu eserlerin yazarlığı tartışmalıdır ve saf (buzul) asetik asidin elde edilmesi çok daha sonraki yüzyıllarda gerçekleşmiştir.
“İbn Sina'nın sirke tarifleri bugün de tedavi olarak kullanılabilir.” Kanun'daki bilgiler tıp tarihinin değerli bir mirasıdır; ancak bugün sağlık sorunlarında doğru adres hekimdir. Bu tarifler bilimsel araştırmalara ilham verebilir, ama kendi başlarına bir tedavi önerisi değildir.
Geleneğin İzinden Canlı Sirkeler
Daye Hatun ailesi, kendi büyük küplerinden aşevine gelen misafirlere sirke ve turşu ikram etmekle onurlandırılmış bir ailedir. Bu geleneği bugün katkısız, pastörize edilmemiş canlı sirkelerimizle sürdürüyoruz. Her ürün, dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer:
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Mide ülseri, gastrit ya da şiddetli reflüsü olanlar sirkeleri hekime danışmadan kullanmamalıdır. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- Müslim b. Haccâc. el-Câmiu's-Sahîh, Kitâbü'l-Eşribe, “Sirkenin katık olarak fazileti” babı, hadis no. 2051–2052.
- Tirmizî. Sünen, Kitâbü'l-Et'ime, “Sirke hakkında” babı.
- Kraus P. Jâbir ibn Hayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. Kahire; 1942–1943.
- Haq SN. Names, Natures and Things: The Alchemist Jābir ibn Ḥayyān and his Kitāb al-Aḥjār. Dordrecht: Kluwer; 1994.
- İbn Sînâ. el-Kânûn fi't-Tıb, II. kitap (Edviye-i müfrede: tek bileşenli ilaçlar).
- Traditional herbal remedies for burn wound healing in Canon of Avicenna. Jundishapur J Nat Pharm Prod. 2014.
- Zargaran A, Zarshenas MM, Mehdizadeh A, Mohagheghzadeh A. Oxymel in medieval Persia. Pharm Hist (Lond). 2012;42(1):11–13.
- Bourgeois JF, Barja F. The history of vinegar and of its acetification systems. Arch Sci (Genève). 2009;62:147–160.
- Şirin T. İstanbul'un semt isimlerinin kökenleri – 2: Avrupa Yakası. T24.
- İstanbul'un Sırları. “Allah isterse su sirke olur!” (Sirkeci Muslihiddin Mescidi rivayeti), 2019.
- Türk Dil Kurumu. Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü: “Keskin sirke küpüne zarar.”
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.