Kapak çizimi: Pokut Yaylası, Çamlıhemşin, Rize. Kaçkar Dağları'nın yaklaşık 2000 metre yükseklikteki yamacında, bulut denizinin üstündeki ahşap yayla evleri; yaz aylarında süt, tereyağı ve peynir buralarda yapılır.
Bir litre süt, bir kaşık sirke ve yarım saatlik bir bekleyiş. Sonunda elinizde yumuşacık, bembeyaz bir kâse taze peynir olur. Maya yok, kültür yok, özel bir alet yok. Bu yazıda bu küçük mucizenin nasıl gerçekleştiğini, evde nasıl yapıldığını ve geriye kalan peynir suyunu neden dökmememiz gerektiğini anlatıyoruz.
Sirkenin mutfaktaki en eski görevlerinden biri sütü kesmektir. Bunu çoğumuz istemeden de görmüşüzdür: sıcak süte damlayan bir kaşık limon ya da sirke, sütü bir anda topaklara ayırır. Aynı olay doğru sıcaklıkta ve doğru ölçüyle yapıldığında, o topaklar sofranın en temiz peynirlerinden birine dönüşür.
1. Süt Nasıl Kesilir?
Sütün asıl proteini kazeindir ve süte dağılmış, misel denen çok küçük kümeler hâlinde bulunur. Bu kümelerin yüzeyi eksi yüklüdür; aynı yükü taşıyan iki küme birbirini iter. Süt bu yüzden akışkan kalır, proteinleri bir araya gelip çökmez.
Sirke süte katıldığında asidi sütün pH değerini düşürür. Taze sütün pH değeri 6,6 dolayındadır; asit eklendikçe bu değer iner ve 4,6 civarına geldiğinde kazeinin yükü söner. Bu noktaya kazeinin izoelektrik noktası denir. Yükü sönen kümeler artık birbirini itmez, birbirine yapışır ve sütün yağını da içine alarak beyaz bir pıhtıya dönüşür. Geriye sarımsı yeşil, berrak bir sıvı kalır: peynir suyu.
Sütü önce ısıtmanın da bir nedeni var. Sütte kazeinden başka bir protein grubu daha bulunur: peynir altı suyu proteinleri. Bunlar asitle tek başına çökmez, peynir suyuyla akıp gider. Ama süt yaklaşık 70 °C'nin üstüne ısıtılınca bu proteinler katlarını açmaya ve kazeine tutunmaya başlar. 85 °C'ye ısıtılmış süte asit katıldığında kazeinle birlikte çökerler. Peynir teknolojisinde bu yöntemin adı ısı-asit çöktürmesidir. Böylece aynı bir litre sütten daha çok peynir elde edilir.

2. Sirkeyle Ev Lor Peyniri
Yaklaşık 250 g peynir için
- 1 litre pastörize tam yağlı süt
- Bir tutam tuz
- 25–40 ml canlı sirke (Elma Sirkelerimizden biri, Sultani Üzüm ya da Bal Sirkesi; otlu bir dokunuş için İzmir Bilye Kekik Sirkesi)
- Bir tülbent ve bir süzgeç
- Sütü tuzla birlikte kalın tabanlı bir tencerede orta ateşte, dibi tutmasın diye ara ara karıştırarak ısıtınız. Yüzeyde buhar ve kenarlarda küçük kabarcıklar belirdiğinde, kaynamaya başlamadan, ocaktan alınız. Termometreniz varsa 85 °C'yi geçirmeyiniz.
- Sirkenin 25 ml'sini ekleyip bir dakika kadar yavaşça karıştırınız. Beyaz pıhtılar hemen belirmeye başlar.
- Peynir suyu hâlâ sütümsü ve bulanıksa sirkeyi birer çay kaşığı ekleyerek karıştırmaya devam ediniz. Peynir suyu sarımsı yeşil ve berrak olduğunda durunuz; fazla sirke peyniri ekşitir.
- Tencerenin üstünü temiz bir bezle örtüp üç saat dinlendiriniz.
- Süzgeci ıslatılmış bir tülbentle kaplayıp altına derin bir kap koyunuz. Pıhtıyı kepçeyle süzgece alınız ve bir saat süzülmeye bırakınız. Ne kadar uzun süzülürse peynir o kadar sıkı olur. Süzülen peynir suyunu atmayınız.
- Peyniri bir kâseye alıp tadına bakınız, gerekirse biraz daha tuz ekleyiniz. Hemen kullanabilir ya da buzdolabında, ağzı kapalı bir kapta 4 gün saklayabilirsiniz.
Ölçüler: yemek kaşığı 15 ml, çay kaşığı 5 ml. Sütün yağı ne kadar yüksekse peynir o kadar kremamsı olur.
Bunu biliyor muydunuz? Bu tarifte sirke sıcak sütle buluştuğu için canlılığı değil, asidi iş görür. Sirkenin tadı da peynire çok az geçer; çoğu peynir suyuyla birlikte süzülüp gider. Yine de meyve ya da ot sirkesiyle kesilen peynir, o sirkenin hafif bir kokusunu taşır.

Taze lor: zeytinyağı ve kekikle, balla ya da cevizle.
3. Lor mu, Ricotta mı?
Evde tam sütle yaptığımız bu peynire biz kolaylık olsun diye lor diyoruz, ama işin aslı biraz farklı. Türk Gıda Kodeksi'ne göre lor, peynir yapımından geriye kalan peynir altı suyunun ısıtılmasıyla elde edilen bir peynirdir. Lor yapımında verimi artırmak için süt eklenebilir, ama peynirin proteininin büyük kısmı peynir altı suyu proteinlerinden gelmek zorundadır.
İtalyanların ricottası da aslında aynı yoldan doğmuştur. Adı "iki kez pişmiş" demektir ve geleneksel olarak peynir suyundan yapılır. Bizim evdeki yöntemimizde ise proteinin çoğu kazeinden gelir. Ortaya çıkan peynir, lora ve ricottaya benzeyen, Hint mutfağının paneerinin de yakın akrabası olan taze bir peynirdir. Anadolu'nun çökeleği de aynı ilkeye dayanır: ısıtılan ayranın kendi asidiyle kesilmesi.
Adı ne olursa olsun, sofradaki yeri bellidir: kahvaltıda zeytinyağı ve kekikle ya da balla, börek ve gözleme içinde, makarnanın üstünde, tatlılarda. Taze ve hafif tuzlu olduğu için her tada kolayca uyar.
4. Peynir Suyunu Dökmeyin
Bir litre sütten 250 gram kadar peynir çıkar; geri kalanı peynir suyudur. Bu sıvı süt şekeri, mineraller ve bir miktar protein taşır. Lavaboya dökülecek bir artık değil, mutfakta işe yarayacak bir malzemedir:
- Hamurda: Ekmek, pide ya da börek hamurunda suyun yerine kullanılabilir.
- Çorbada: Sebze ve tarhana çorbalarında suyun bir kısmının yerine konabilir.
- Vinegrette: Peynir suyu zaten hafif ekşidir. Bir vinegrette sirkenin bir kısmının yerine kullanıldığında sosa yumuşak bir tat verir; o zaman sirke miktarını biraz azaltmak gerekir.
Peynir suyu da peynir gibi çabuk bozulur. Buzdolabında saklanmalı ve birkaç gün içinde kullanılmalıdır.
5. Doğru Bilinen Yanlışlar
“Evde peynir yapmak için peynir mayası şarttır.” Beyaz peynir ve kaşar gibi peynirler mayayla yapılır. Ama lor, ricotta ve paneer gibi taze peynirler mayasız, yalnızca ısı ve asitle yapılır.
“Sütü kaynatırsak daha çok peynir olur.” Isıl işlemin süresi uzadıkça verim biraz artabilir. Ama sütte pişmiş süt tadı belirginleşir. 85 °C'ye ısıtıp ocaktan almak, verimle tat arasındaki en iyi dengedir.
“Sirkeyle yapılan peynir sirke kokar.” Ölçü doğru tutulursa sirke peynire çok az tat verir; asidin çoğu peynir suyuyla süzülür. Kokusu fazla gelirse sirkeyi daha az, ama daha yavaş eklemek yeterlidir.
“Peynir suyu artıktır.” Peynir suyu süt şekeri, mineraller ve protein taşır. Hamurda, çorbada ve sosta değerlendirilebilir.
Pokut Yaylası'nda, sisin yukarı tırmandığı bir sabah ocakta ısınan bir kazan süt ve bir kaşık sirke. Binlerce yıldır yayla mutfaklarında süren bu küçük kimya, bugün herkesin mutfağında yeniden yapılabilir.
Peynire Yakışan Canlı Sirkeler
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Bu yazıdaki peynir için önerdiğimiz sirkeler:
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir; bu tarifte sirke sütün içinde kullanılır. Gebelik ve emzirme döneminde, düzenli ilaç kullananlarda ve çocuklarda bitki sirkeleri hekime danışılarak kullanılmalıdır.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- Goff HD. Cheese Making Technology e-Book, 8.5 Heat-Acid Precipitated Cheese. University of Guelph, Dairy Science and Technology Education Series.
- Iowa State University, Department of Food Science and Human Nutrition. Basic Scientific Food Preparation Lab Manual, 8.1 Milk and Milk Products. 2023.
- Türk Gıda Kodeksi Peynir Tebliği (Tebliğ No: 2015/6). Resmî Gazete, 8 Şubat 2015, Sayı 29261; Türk Gıda Kodeksi Peynir Tebliği (Tebliğ No: 2024/24).
- Clutton A. The Vinegar Cupboard: Recipes and History of an Everyday Ingredient. Bloomsbury; 2019.
- Elliott-Howery A, Spindler S. Cornersmith Salads and Pickles: Vegetables with More Taste & Less Waste. Murdoch Books; 2017.
Bu yazıyla ilgili sorunuz mu var?
Okurken aklınıza takılan ya da daha ayrıntılı öğrenmek istediğiniz bir şey mi oldu? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.
Instagram'dan yazın E-posta gönderin
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.