Kapak çizimi: Odunpazarı, Eskişehir. Cumbalı, sarı, mavi ve pembe boyalı Osmanlı evlerinin sıralandığı eski mahalle; UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alır.
Bayram arifesinde ev baklavası açan hemen her annenin hamurunda bir kaşık sirke vardır. Tarif defterlerinde yıllardır yazılır, ama nedenini soran pek olmaz. Bu yazıda o bir kaşık sirkenin hamurda ne yaptığını, karbonatla buluşunca neden hamuru kabarttığını ve bezeyi nasıl sağlamlaştırdığını anlatıyoruz.
Sirkeyi çoğumuz salatada, turşuda, şerbette tanırız. Oysa fırının önünde de sessizce çalışır. Bu üç işin üçü de aynı şeyden gelir: sirkenin asidinden.

1. Baklava Hamurundaki Bir Kaşık Sirke
Unla su yoğrulduğunda, undaki iki protein birleşerek glüten denen esnek bir ağ örer. Ekmeği kabartan, hamuru çekince geri toplayan bu ağdır. Ama ağ fazla sıkı olursa hamur direnir: oklavayla açtıkça geri çekilir, incelmek istemez, yırtılır. Baklava yufkası gibi gazete kâğıdı inceliğinde açılması gereken bir hamurda bu direnç, işin en zor yanıdır.
Asit bu ağı yumuşatır. Brezilya'da yapılan bir çalışmada ekmek hamuruna unun ağırlığının %2 ve %4'ü kadar sirke katıldı ve hamurun davranışı ölçüldü. Sirkeli hamurların gelişme süresi %44'e kadar kısaldı, dayanıklılığı %20'ye kadar azaldı; hamur daha yumuşak ve daha az esnek bir yapı kazandı. Yani sirke, hamuru daha çabuk teslim olan, daha az direnen bir hamura dönüştürdü.
Ekmek hamuru için bu her zaman istenen bir şey değildir; ekmek biraz direnç ister. Ama ince açılacak bir hamurda tam aranan özelliktir. Ninelerimiz bunu ölçmeden, elleriyle bilirdi: bir kaşık sirke katılan hamur oklavaya daha kolay boyun eğer.
Bunu biliyor muydunuz? Ev baklavası tariflerinde hamura genellikle 1 ya da 2 yemek kaşığı sirke girer. Sirkenin kokusu pişerken kaybolur, baklavanın tadına geçmez.
2. Karbonatı "Söndürmek"
Türk mutfağında karbonatı sirkeyle ya da limonla "söndürmek" eski bir alışkanlıktır. Arkasındaki kimya basittir: karbonat (sodyum bikarbonat) bir bazdır. Sirkedeki asetik asitle buluşunca tepkimeye girer ve karbondioksit gazı çıkar. Hamurun içinde kalan bu gaz kabarcıkları fırının sıcağında genişler ve hamuru kabartır. Maya gibi saatlerce beklemek gerekmez; kabarma, hamur fırına girdiği anda başlar.
Asidin bir görevi daha vardır. Karbonat asitle buluşmazsa hamurda acımsı, sabunumsu bir tat bırakır ve hamurun rengini koyulaştırır. Yoğurt, ayran, limon ya da sirke bu yüzden karbonatın yol arkadaşıdır. Kabartma tozu ise karbonatı kendi asidiyle birlikte taşıyan hazır bir karışımdır; bu yüzden tek başına çalışır.
Mayasız Karbonatlı Köy Ekmeği
Sütle sirkenin buluşması hamura yayık ayranının ekşiliğini verir. Bir somun için:
- 400 ml tam yağlı süt ve 2 yemek kaşığı Elma Sirkelerimizden biri
- 300 g tam buğday unu ve 200 g ekmeklik un (serpmek için biraz daha)
- 1 çay kaşığı tuz ve 1 çay kaşığı karbonat
- 1 yemek kaşığı bal
- Tepsi için biraz zeytinyağı
- Fırını 200 °C'ye ısıtınız. Sütle sirkeyi karıştırıp 5 dakika bekletiniz; süt hafifçe kesilip koyulaşır.
- Geniş bir kapta unları, tuzu ve karbonatı karıştırınız. Balı sütlü karışıma katıp un karışımına azar azar ekleyiniz ve önce çatalla, sonra elinizle yumuşak, hafif yapışkan bir hamur olana kadar hızla toplayınız. Sıvının hepsi gerekmeyebilir; çoğu zaman 300–350 ml yeterlidir.
- Hamuru unlanmış tezgâhta kısaca yoğurup yuvarlak bir somun yapınız ve hafifçe yağlanmış tepsiye alınız. Üstünü keskin bir bıçakla üç kez çizip biraz tam buğday unu serpiniz.
- Fırında 40–50 dakika, kabuğu kızarana ve altına vurduğunuzda boş bir ses gelene kadar pişiriniz. Telin üstünde soğutunuz. En güzel, yapıldığı gün yenir.
Ölçüler: yemek kaşığı 15 ml, çay kaşığı 5 ml. Karbonatın gücü hamur fırına girene kadar sürer; hamuru bekletmeden pişirmek gerekir.
3. Bezenin Sırrı
Yumurta akı çırpıldığında proteinleri açılır ve havayla suyun arasına dizilerek her kabarcığın çevresinde ince bir zar örer. Beze bu milyonlarca küçük kabarcığın şekerle sağlamlaşmış hâlidir. Zarlar zayıf kalırsa köpük çabuk söner, beze sulanır ya da fırında çöker.
Biraz asit, yumurta akının pH değerini düşürerek proteinlerin daha kolay açılmasını ve zarın daha sağlam olmasını sağlar. İtalya'da yapılan bir çalışmada bezeler mikrotomografiyle içinden görüntülendi; asit miktarı arttıkça bezenin hava payı arttı ve dokusu yumuşadı. Pavlova gibi dışı çıtır, içi yumuşak bezelerin klasik tariflerinde 4 yumurta akına 1 çay kaşığı sirke katılması bu yüzdendir.

Sirkenin fırındaki üç işi: baklavanın ince katları, bezenin hafifliği, karbonatlı ekmeğin kabarıklığı.
4. Doğru Bilinen Yanlışlar
“Sirke hamuru ekşitir.” Hamura giren bir iki kaşık sirkenin kokusu pişerken kaybolur. Karbonatla birlikte kullanıldığında asit zaten tepkimede harcanır.
“Kabartma tozu ile karbonat aynı şeydir.” Karbonat tek başına bir bazdır ve kabarmak için asit ister. Kabartma tozu ise karbonatı kendi asidiyle birlikte taşır.
“Bezeye sirke koymak eski bir batıl inançtır.” Asidin yumurta akı köpüğünü sağlamlaştırdığı bilimsel olarak gösterilmiştir. Ninelerimizin bir damla sirkesi ya da limonu, bugünkü pastacıların kullandığı asitlerle aynı işi görür.
“Fırında da canlı sirkenin canlılığından yararlanırız.” Fırının ısısında canlı kültür yaşamaz; hamurda ve bezede sirkenin asidi iş görür. Canlı sirkenin canlılığından yararlanmak için onu vinegret, şerbet ve turşu gibi soğuk tariflerde kullanırız.
Odunpazarı'nda bir bayram sabahı, tepsiden alınan ilk baklava diliminin çıtırtısında, bir kaşık sirkenin de payı vardır. Mutfaktaki pek çok eski alışkanlık gibi, onun da arkasında sağlam bir bilim yatar.
Hamura Yakışan Canlı Sirkeler
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Hamurda ve bezede yumuşak, hafif tatlı sirkeler en iyi sonucu verir:
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir; bu tariflerde sirke hamurun ve yumurta akının içinde kullanılır. Gebelik ve emzirme döneminde, düzenli ilaç kullananlarda ve çocuklarda bitki sirkeleri hekime danışılarak kullanılmalıdır.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- Magalhães AER, Neves MIL, Gasparetto BR, Oliveira Júnior FD, Fonseca LR, Steel CJ, da Cunha RL. Organic acids in bread-making affecting gluten structure and digestibility. Food Research International. 2023;174.
- Licciardello F, Frisullo P, Laverse J, Muratore G, Del Nobile MA. Effect of sugar, citric acid and egg white type on the microstructural and mechanical properties of meringues. Journal of Food Engineering. 2012;108(3):453–462.
- Vega C, Sanghvi A. Cooking literacy: meringues as culinary scaffoldings. Food Biophysics. 2012;7(2):103–113.
- TÜBİTAK Bilim Çocuk Dergisi, Evde Bilim: sirke ile karbonatın tepkimesi ve karbondioksit.
- Clutton A. The Vinegar Cupboard: Recipes and History of an Everyday Ingredient. Bloomsbury; 2019.
Bu yazıyla ilgili sorunuz mu var?
Okurken aklınıza takılan ya da daha ayrıntılı öğrenmek istediğiniz bir şey mi oldu? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.
Instagram'dan yazın E-posta gönderin
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.