Arpacık soğanını çoğumuz sonbaharda, pazarda fileler içinde satılırken görürüz; bir kısmı bahçeye dikilir, bir kısmı kışlık yemeklere ayrılır. Oysa bu küçük soğanların en güzel hâllerinden biri kavanozdadır: Bütün olarak, pembe bir salamuranın içinde, ışığa tutulunca mücevher gibi parlayarak.
Bir köfte tabağının, bir etli kuru fasulyenin ya da kışın pişen bir güveç yemeğinin yanına iki-üç arpacık koyduğunuzda, her lokmada çıtır ve ekşi bir uyanış olur. Bütün kaldıkları için çiğ soğanın yakıcılığı yoktur; dişin altında kıtır kıtır dağılırlar.
Tarifin iki sırrı var: Soğanları üç dakikalık bir haşlamayla kabuklarından kolayca kurtarmak ve salamurayı soğuk kurmak. Turşunun İki Yolu yazımızda anlattığımız gibi bu bir sirke turşusudur ve sirke sudan beş kat fazladır; kavanozu sirkenin asidi korur. Sirkeyi ısıtmadığımız için canlı sirkenin aroması soğanlara olduğu gibi geçer.

Malzemeler
500 ml'lik 3 cam kavanoz için:
Soğanlar
- 1,2 kg turşuluk arpacık soğanı, kabuklu (mor ya da mor ile beyazın karışımı; ceviz büyüklüğünü geçmeyen, sert ve filizlenmemiş)
Salamura (5 ölçü sirke : 1 ölçü su)
- 625 ml (2,5 su bardağı) Elma Sirkelerimizden biri (asitliği en az yüzde 5)
- 125 ml (yarım su bardağı) içme suyu
- 1 yemek kaşığı (yaklaşık 17 g) katkısız, iyotsuz salamura tuzu
- İsteğe bağlı: 1–2 yemek kaşığı toz şeker (ekşiliği yumuşatmak için)
- İsteğe bağlı, her kavanoza: 1 taze ya da kuru kırmızı acı biber, 1 defne yaprağı, 4–5 tane karabiber
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml.
Yapılışı

Üç dakikalık haşlamadan sonra arpacık kabuğundan kayarak çıkar.
- Soğanları kısa haşlayınız. Bir tencerede bol suyu kaynatınız; yanına içi buzlu su dolu geniş bir kap hazırlayınız. Kabuklu soğanları kaynar suya atıp 3 dakika haşlayınız, ardından süzgeçle hemen buzlu suya aktarınız. Neden? Kısa ısı, kabuğun hemen altındaki ince zarı gevşetir; buzlu su pişmeyi anında durdurur ve soğanın içi çiğ ve kıtır kalır. Bu suya sirke koymayınız; sirke yalnızca kavanozda kalacak salamurada kullanılır.
- Kabuklarını sıyırınız. Soğanlar soğuyunca kök ucundan ince bir dilim kesiniz; kök tablasını derin kesmeyiniz. Soğanı sap ucundan tutup hafifçe sıktığınızda kabuğundan kayarak çıkar. Sap ucundaki kuru kısmı da kesip atınız. Neden? Kök tablası katmanları bir arada tutar; derin kesilirse soğan kavanozda halkalarına ayrılır.
- Salamurayı hazırlayınız. Tuzu (ve kullanıyorsanız şekeri) 125 ml içme suyunda tamamen eritiniz; gerekirse suyu hafifçe ılıtıp tamamen soğumaya bırakınız. Soğumuş tuzlu suya sirkeyi ekleyip karıştırınız. Sirkeyi ısıtmayınız; canlı sirkenin aroması ve canlılığı ısıya dayanıklı değildir.
- Kavanozları hazırlayınız. Kavanozları ve kapaklarını sıcak, sabunlu suyla yıkayıp iyice durulayınız ve kurutunuz. Kapakların içi kaplamalı, sağlam ve paslanmamış olmalıdır.
- Kavanozlara yerleştiriniz. Soğanları kavanozlara sıkıca ama ezmeden diziniz; kullanıyorsanız acı biberi ve defne yaprağını kavanozun kenarına, karabiberleri aralara yerleştiriniz. Salamurayı soğanları en az 1 cm örtecek şekilde paylaştırınız. Salamura yetmezse su değil, biraz daha sirke ekleyiniz. Kavanozu hafifçe sallayarak hava kabarcıklarını çıkarınız, ağızda 1–2 cm boşluk bırakıp kapağı kapatınız.
- Buzdolabında dinlendiriniz. Kavanozları hemen buzdolabına koyunuz. Soğanlar bütün olduğu için asidin merkeze ulaşması zaman alır: 1 hafta sonra yenmeye başlar, lezzeti en güzel 2 haftada oturur.

Bir tabak köfte, iki arpacık: her lokmada çıtır bir uyanış.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Bütün soğan neden yakmaz? Soğanın göz yaşartan, yakıcı kokusu, hücreler parçalandığında ortaya çıkar: Hücrenin içinde ayrı bölmelerde duran kükürtlü bileşikler ile alliinaz adlı enzim, bıçak hücreyi kestiği anda buluşur ve keskin maddeler oluşur. Arpacıkları bütün bıraktığımız için bu buluşma çok az olur. Kısa haşlama da yüzeydeki enzimi etkisiz bırakır. Sonuç, çiğ soğanın yakıcılığı olmadan, tatlımsı ve ekşi bir lezzettir.
Mutfağın Bilimi: Pembe renk ve sabır. Mor arpacığın dış katmanlarındaki antosiyanin pigmentleri ekşi ortamda parlak pembeye döner ve yavaş yavaş salamuraya, oradan da beyaz soğanlara geçer; karışık kurulan kavanozda bütün soğanlar zamanla pembeleşir. Bu dönüşümü Pratik Kırmızı Soğan Turşusu tarifimizde de anlattık. Ancak halka halka doğranan soğan bir günde hazır olurken bütün arpacık katman katman, dıştan içe doğru ekşir; asidin merkeze ulaşması için 1–2 haftalık bekleme bu yüzdendir.
Mutfağın Bilimi: Kaynar su banyosu yerine buzdolabı. Pek çok eski tarifte sirkeli salamura kaynatılır, sıcak dökülür ve kavanozlar kaynar su banyosunda pastörize edilir; ardından yine buzdolabına kaldırılır. Bu yolda hem kaynayan sirkenin asidi buharla uçar ve canlılığı kaybolur hem de ısı soğanı yumuşatır. Biz salamurayı soğuk kurduk. Asitliği yüzde 5 olan 625 ml sirke yaklaşık 31 gram asit taşır; soğanın kendi suyuyla dengelendiğinde bile kavanozdaki asit oranı yüzde 1,5 dolayında kalır. Bu oran pH'ı güvenli eşik olan 4,6'nın çok altında tutar. Tarif ısıl işlem görmediği için yalnızca buzdolabında saklanır; nedenini Kavanozun Bilimi yazımızda anlattık.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
Soğanları uzun haşlamak. Üç dakikayı aşan haşlama soğanı yumuşatır ve kıtırlık kaybolur. Süreye sadık kalınız, buzlu suyu atlamayınız.
Kök ucunu derin kesmek. Kök tablası kesilen soğan kavanozda halkalarına ayrılır. Yalnızca ince bir dilim alınız.
Filizlenmiş ya da yumuşak soğan kullanmak. Filizlenmiş arpacığın içi gevşektir ve turşuda dağılır. Sert, kuru kabuklu soğanları seçiniz.
Ekşiliği suyla yumuşatmak. Daha hafif bir tat istiyorsanız sirkeyi azaltmayınız ve su eklemeyiniz; salamuraya 1–2 yemek kaşığı şeker katınız.
Erken açmak. İlk birkaç günde soğanın içi henüz ekşimemiştir. En az bir hafta bekleyiniz.
Kavanozu kilerde saklamak. Bu tarif yalnızca buzdolabı içindir; kavanozları ters çevirmek de koruma sağlamaz.
Sunum Önerileri
Izgara köfte, kuzu şiş, tavuk kanat gibi mangal yemeklerinin yanında, üzerine bir tutam sumak serperek sununuz. Etli kuru fasulye, nohut ve güveç yemeklerinin yanında soğuk bir eşlikçi olur. Ortadan ikiye kesip çoban salatasına, patates salatasına ya da bir peynir tabağına katabilirsiniz. Mezeler arasında küçük bir kâsede, kürdanla da ikram edilebilir.
Saklama ve Güvenlik
Kavanozlarınızı yalnızca buzdolabında saklayınız ve 2 ay içinde tüketiniz. Oda sıcaklığında saklamayınız. Soğanları her seferinde temiz ve kuru bir kaşıkla alınız; kalanlar salamuranın altında kalmalıdır. Kapak kabarır, salamura köpürür ya da bulanıklaşır, soğanlar kayganlaşır, yüzeyde küf görülür ya da alışılmadık bir koku gelirse turşuyu tadına bakmadan atınız.
Bu Tarifin Sirkeleri
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. Bu tarifte sirke ısıtılmadığı için canlı sirkenin aroması soğanlara olduğu gibi geçer.
Bu tarifte kullandığımız
Şunlarla da deneyebilirsiniz
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir; sirke azaltılmamalı, yerine su eklenmemelidir. Tarif tuz içerdiğinden, kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015.
- Block E. Garlic and Other Alliums: The Lore and the Science. Cambridge: Royal Society of Chemistry; 2010. (Soğanın kükürtlü bileşikleri ve alliinaz enzimi)
- McGee H. On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen. Revised ed. New York: Scribner; 2004. (Soğan, sebze pigmentleri ve turşu bölümleri)
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.