Bamya ayıklamak, Anadolu mutfağında bir sabır işidir. Annelerimiz küçük bıçaklarıyla her bamyanın şapkasını sivri bir külah gibi yontar, içini açmamaya özen gösterirdi; bilirlerdi ki kesilen bamya sümüklenir. Yemeğe de biraz limon ya da koruk suyu sıkarlardı, ekşi ortam bamyayı toparlar diye. Bu tarif o eski bilgilerin kavanozdaki hâlidir.
Bütün, küçük bamyalar; sarımsak, mercanköşk, pul biber ve kırmızı biberle baharatlanmış ekşi bir salamurada, dik dik dizilmiş. Bir hafta sonra kavanozu açtığınızda bamyalar zeytin yeşiline dönmüş, salamura baharatın kokusunu almış olur. Izgara tavuğun, bir tabak pilavın ya da mezelerin yanında, ısırınca hafifçe çıtırdayan, acılı-ekşi bir sürprizdir.
Tarifin iki sırrı var: Bamyayı içini açmadan ayıklamak ve salamurayı soğuk kurmak. Turşunun İki Yolu yazımızda anlattığımız gibi bu bir sirke turşusudur; sirke sudan fazladır ve kavanozu sirkenin asidi korur. Sirkeyi ısıtmadığımız için canlı sirkenin aroması bamyalara olduğu gibi geçer.

Malzemeler
500 ml'lik 2 cam kavanoz için:
Bamya ve sarımsak
- 400 g küçük, taze bamya (parmak boğumundan uzun olmayan, sert, lekesiz)
- 6 diş sarımsak, kabaca kıyılmış
Salamura (3 ölçü sirke : 2 ölçü su)
- 375 ml (1,5 su bardağı) Sultani Üzüm Sirkesi (asitliği en az yüzde 5)
- 250 ml (1 su bardağı) içme suyu
- 2 tatlı kaşığı (yaklaşık 23 g) katkısız, iyotsuz salamura tuzu
- 1 tatlı kaşığı toz şeker; damak tadınıza göre ayarlayabilirsiniz
- 1 çay kaşığı tatlı toz kırmızı biber
- 1 çay kaşığı kurutulmuş mercanköşk
- ½ çay kaşığı acı pul biber
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml. Daha acı bir turşu için pul biberi 1 çay kaşığına çıkarabilirsiniz.
Yapılışı

Şapka külah gibi yontulur; bamyanın içine ulaşılmaz.
- Salamurayı hazırlayınız. Tuzu ve şekeri 250 ml içme suyunda tamamen eritiniz; gerekirse suyu hafifçe ılıtıp tamamen soğumaya bırakınız. Soğumuş suya sirkeyi, toz biberi, mercanköşkü ve pul biberi ekleyip karıştırınız. Sirkeyi ısıtmayınız; canlı sirkenin aroması ve canlılığı ısıya dayanıklı değildir. Baharatlar kavanozda bir hafta boyunca salamuraya yavaş yavaş geçer.
- Bamyaları ayıklayınız. Bamyaları yıkayıp kurulayınız. Sapın ucunu kesiniz; ardından küçük bir bıçakla şapkanın dış kabuğunu, bir kalemi açar gibi, sivri bir külah biçiminde ince ince yontunuz. Bamyanın içine ulaşmayınız. Neden? Bamyanın sümüğü kapalı bölmelerinin içindedir; içi açılan bamya salamurayı kıvamlı ve bulanık yapar.
- Kürdanla deliniz. Her bamyayı ortasından bir kez kürdanla deliniz. Neden? Bütün bamyanın içinde hava kalır; küçük bir delik bu havanın çıkmasını ve salamuranın içeri girmesini sağlar. Tek bir küçük delik bamyayı sümüklendirmez.
- Kavanozları hazırlayınız. Kavanozları ve kapaklarını sıcak, sabunlu suyla yıkayıp iyice durulayınız ve kurutunuz. Kapakların içi kaplamalı, sağlam ve paslanmamış olmalıdır.
- Kavanozlara diziniz. Kıyılmış sarımsağı iki kavanoza paylaştırınız. Bamyaları dik olarak, biri şapkası aşağıda, biri yukarıda olacak şekilde sıkıca ama ezmeden diziniz. Salamurayı baharatlarıyla birlikte iyice karıştırıp bamyaları en az 1 cm örtecek şekilde dökünüz. Salamura yetmezse su değil, biraz daha sirke ekleyiniz. Kavanozu hafifçe sallayarak hava kabarcıklarını çıkarınız, ağızda 1–2 cm boşluk bırakıp kapağı kapatınız.
- Buzdolabında dinlendiriniz. Kavanozları hemen buzdolabına koyunuz. Bamyalar ilk günlerde yüzeye çıkmak isteyebilir; gerekirse üstlerine sığ, temiz bir cam ağırlık ya da küçük bir cam kâse koyunuz. Turşunuz 1 hafta sonra yenmeye hazır olur.

Tavuk şiş, lavaş ve bir kâse baharatlı bamya: acılı-ekşi bir eşlik.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Bamyanın sümüğü ve ekşinin gücü. Bamyanın kayganlığı, tohum bölmelerinde biriken müsilaj denen suda çözünen uzun zincirli şekerlerden (polisakkaritlerden) gelir. Bu zincirler suyla temas edince açılıp birbirine dolanır ve sıvıyı koyulaştırır. Bamya bütün kaldıkça müsilaj içeride kalır; bıçak bölmeleri açarsa dışarı akar. Annelerimizin şapkayı külah gibi yontması ve yemeğe limon sıkması boşuna değildir: Ekşi ortam bu zincirlerin açılmasını ve suyu bağlamasını zayıflatır, kayganlık azalır.
Mutfağın Bilimi: Parlak yeşilden zeytin yeşiline. Taze bamyanın canlı yeşil rengi klorofilden gelir. Ekşi ortamda klorofilin merkezindeki magnezyum atomu yerini hidrojene bırakır ve molekül feofitine dönüşür; renk birkaç gün içinde zeytin yeşiline, hafif sarımsı bir tona kayar. Bu bir bozulma değil, turşunun olgunlaştığının işaretidir. Toz biber ve pul biberdeki kırmızı pigmentler ise bamyanın yüzeyine tutunarak ona benekli, sıcak bir görünüm verir.
Mutfağın Bilimi: Sirkeyi ısıtmadan, asidi hesaplayarak. Pek çok eski tarifte baharatlı salamura iki kez kaynatılır ve kavanozlara sıcak dökülür. Bu yolda kaynayan sirkenin asidi buharla uçar, canlılığı kaybolur ve ısı bamyayı yumuşatır. Biz salamurayı soğuk kurduk. Asitliği yüzde 5 olan 375 ml sirke yaklaşık 19 gram asit taşır; bamyanın kendi suyuyla dengelendiğinde bile kavanozdaki asit oranı yüzde 1,5–2 dolayında kalır. Bamya asidi düşük bir sebzedir; bu oran pH'ı güvenli eşik olan 4,6'nın çok altında tutar. Tarif ısıl işlem görmediği için yalnızca buzdolabında saklanır; nedenini Kavanozun Bilimi yazımızda anlattık.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
İri bamya kullanmak. İri bamyanın içi lifli ve çekirdeklidir, salamurayı da geç alır. Küçük, körpe bamyaları seçiniz.
Şapkayı derin kesmek. Bamyanın içi açılırsa müsilaj salamuraya akar ve turşu sümüklenir. Yalnızca şapkanın dış kabuğunu yontunuz.
Bamyaları ıslak bırakmak. Yıkanan bamyayı ayıklamadan önce iyice kurulayınız; ıslak bamya bıçakta kayar ve yüzeyi kayganlaşır.
Kürdan adımını atlamak. Delinmeyen bamyanın içinde hava kalır, bamya yüzeye çıkar ve içi geç ekşir.
Salamuraya su eklemek. Ekşi bulursanız sirkeyi azaltmayınız; şekeri biraz artırınız.
Kavanozu kilerde saklamak. Bu tarif yalnızca buzdolabı içindir; kavanozları ters çevirmek de koruma sağlamaz.
Sunum Önerileri
Tavuk şiş, ızgara köfte ve kuzu pirzola gibi mangal yemeklerinin yanında bütün olarak sununuz. Bir tabak tereyağlı pilavın ya da bulgur pilavının kenarında hem renk hem ekşilik katar. İnce halkalar hâlinde doğrayıp çoban salatasına ya da patates salatasına ekleyebilir, mezeler arasında kürdanla ikram edebilirsiniz. Salamurası zeytinyağıyla çırpıldığında baharatlı, mercanköşk kokulu bir salata sosu olur.
Saklama ve Güvenlik
Kavanozlarınızı yalnızca buzdolabında saklayınız ve 2 ay içinde tüketiniz. Oda sıcaklığında saklamayınız. Bamyaları her seferinde temiz ve kuru bir çatalla alınız; kalanlar salamuranın altında kalmalıdır. Zamanla bamyanın dokusu yumuşar; bu doğaldır. Kapak kabarır, salamura köpürür ya da bulanıklaşır, bamyalar kayganlaşıp dağılır, yüzeyde küf görülür ya da alışılmadık bir koku gelirse turşuyu tadına bakmadan atınız.
Bu Tarifin Sirkeleri
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. Bu tarifte sirke ısıtılmadığı için canlı sirkenin aroması bamyalara olduğu gibi geçer.
Bu tarifte kullandığımız
Şunlarla da deneyebilirsiniz
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir; sirke azaltılmamalı, yerine su eklenmemelidir. Tarif tuz içerdiğinden, kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015. (Bamya turşusu)
- Dantas TL, Alonso Buriti FC, Florentino ER. Okra (Abelmoschus esculentus L.) as a potential functional food source of mucilage and bioactive compounds with technological applications and health benefits. Plants. 2021;10(8):1683.
- McGee H. On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen. Revised ed. New York: Scribner; 2004. (Bamya, sebze pigmentleri ve turşu bölümleri)
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.