Patlıcan, Anadolu mutfağının sultanıdır; yüz bir türlü pişirilir derler. Ama kavanoza girdiğinde bambaşka bir kimliğe bürünür: Bu turşu, bildiğimiz salamuralı turşulardan değil, kaşıkla alınıp ekmeğe sürülen, sos kıvamında, baharatlı bir turşudur. Zerdeçalın altın rengi, demirhindinin meyvemsi ekşiliği, çemenin pastırmadan tanıdığımız o derin kokusu tek bir kavanozda buluşur.
Sıcak bir pidenin, közde ısınmış bir lavaşın ya da bir dilim köy ekmeğinin üzerine bir kaşık sürüp yanına süzme yoğurt koyduğunuzda, bütün baharat yolları sofranıza uğramış gibi olur. Izgara etlerin, pilavın ve mercimek çorbasının yanında da hem ekşi hem acı hem de hafif tatlı bir eşlikçidir.
Tarifin iki sırrı var: Patlıcanı önce tuzlayıp suyunu almak ve canlı sirkeyi en sona, karışım tamamen soğuduktan sonra eklemek. Bu turşu pişirilerek yapıldığı ve içinde yağ bulunduğu için saklama kuralları salamuralı turşulardan daha sıkıdır; aşağıda nedeniyle birlikte anlattık.

Malzemeler
500 ml'lik 2 cam kavanoz için (kavanozlar tam dolmayabilir):
Patlıcan ve sebzeler
- 680 g patlıcan, kabuğuyla 1,5 cm küp
- 2 çay kaşığı (yaklaşık 11 g) katkısız, iyotsuz salamura tuzu (1,5 çay kaşığı patlıcana, ½ çay kaşığı pişirmeye)
- 3 yemek kaşığı zeytinyağı
- 1 küçük soğan, ince doğranmış
- 1 küçük kırmızı dolmalık biber, çekirdekleri alınmış, doğranmış
- 1 kırmızı acı sivri biber, çekirdekleri alınmış, ince kıyılmış
- 3 diş sarımsak, kıyılmış
- 1 yemek kaşığı taze rendelenmiş zencefil
Baharatlar
- 1 çubuk tarçın
- 1¼ çay kaşığı kahverengi hardal tohumu (yoksa sarı hardal tohumu)
- 1¼ çay kaşığı toz zerdeçal
- ¾ çay kaşığı toz kimyon
- ¾ çay kaşığı toz kişniş
- ¾ çay kaşığı toz çemen
- ½ tatlı kaşığı toz şeker (pancar şekeri); damak tadınıza göre ayarlayabilirsiniz
Ekşi
- 1¼ çay kaşığı demirhindi hamuru
- 125 ml (yarım su bardağı) sıcak içme suyu
- 250 ml (1 su bardağı) Sultani Üzüm Sirkesi (asitliği en az yüzde 5)
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml.
Yapılışı

Karışım ağır ateşte, sos kıvamına gelene kadar pişer; sirke en sona, soğuyunca eklenir.
- Patlıcanı tuzlayınız. Patlıcan küplerini 1,5 çay kaşığı tuzla karıştırıp bir kevgire alınız ve 1 saat bekletiniz. Ardından hızlıca yıkayıp temiz bir bez ya da kâğıt havluyla iyice kurulayınız. Neden? Tuz patlıcanın suyunu çeker; suyunu bırakan küpler kızarırken daha az yağ çeker ve dağılmaz.
- Demirhindiyi eritiniz. Demirhindi hamurunu 125 ml sıcak suda 10 dakika bekletip kaşıkla ezerek yumuşatınız. Karışımı ince bir süzgeçten bir kâseye bastırarak geçiriniz; çekirdeklerini ve liflerini atınız. Neden? Demirhindi sıcak suda da kolayca çözülür; sirkeyi bu iş için kaynatmaya gerek yoktur.
- Patlıcanı kızartınız. Geniş bir tavada 2 yemek kaşığı zeytinyağını ısıtınız. Patlıcanları ekleyip ara sıra karıştırarak 7–10 dakika, kenarları kızarıp yumuşayana kadar pişiriniz ve bir kâseye alınız.
- Sebzeleri ve baharatları çeviriniz. Kalan 1 yemek kaşığı yağı aynı tavada ısıtınız; soğanı, dolmalık biberi ve acı biberi ekleyip 5–7 dakika, yumuşayana kadar pişiriniz. Sarımsağı, zencefili, tarçın çubuğunu, hardal tohumunu, zerdeçalı, kimyonu, kişnişi, çemeni ve kalan ½ çay kaşığı tuzu ekleyip kokusu çıkana kadar yaklaşık 1 dakika karıştırınız; baharatları yakmayınız.
- Ağır ateşte pişiriniz. Ateşi kısınız. Patlıcanları, süzülmüş demirhindi suyunu ve şekeri tavaya ekleyip ara sıra karıştırarak 20 dakika, sebzeler iyice yumuşayıp karışım koyulaşana kadar pişiriniz. Ocaktan alıp tarçın çubuğunu çıkarınız.
- Tamamen soğutunuz. Karışımı geniş bir kaba yayıp oda sıcaklığına gelinceye kadar, en az 1 saat soğumaya bırakınız.
- Sirkeyi ekleyiniz. Soğumuş karışıma sirkeyi ekleyip iyice karıştırınız; karışım ilk anda sulu görünür, patlıcan sirkeyi birkaç saatte içine çeker. Sirkeyi ısıtmayınız ve sıcak karışıma eklemeyiniz; canlı sirkenin aroması ve canlılığı ısıya dayanıklı değildir.
- Kavanozlara alınız. Kavanozları ve kapaklarını sıcak, sabunlu suyla yıkayıp iyice kurutunuz; kapakların içi kaplamalı, sağlam ve paslanmamış olmalıdır. Karışımı temiz bir kaşıkla, hava boşluğu kalmayacak şekilde bastırarak kavanozlara doldurunuz. Üzerine yağ dökmeyiniz. Kapağı kapatıp hemen buzdolabına koyunuz.
- Dinlendiriniz. Turşunuz 2 gün sonra yenmeye başlar; baharatların birbirine karışması için bir hafta beklerseniz lezzeti en güzel hâline gelir.

Sıcak pide, süzme yoğurt ve bir kaşık baharatlı patlıcan.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Patlıcan neden tuzlanır? Bugünün patlıcanları çoğu zaman acı değildir; tuzlamanın asıl işi başkadır. Patlıcanın eti süngere benzer: Hücrelerin arasında bol hava cebi vardır ve bu ceplere tavada yağ dolar. Tuz, ozmozla hücrelerden su çeker; hücreler yumuşayıp birbirine yaklaşır, hava cepleri çöker. Böylece patlıcan kızarırken çok daha az yağ emer, dokusu da pişirmede dağılmadan yumuşar.
Mutfağın Bilimi: Baharatlar neden yağda çevrilir? Zerdeçalın rengini veren kurkumin, kimyon ve kişnişin kokusunu taşıyan uçucu yağlar suda az, yağda çok iyi çözünür. Baharatları bir dakika sıcak yağda çevirmek, bu bileşikleri yağa geçirir ve bütün karışıma yayar. Hardal tohumu ise sıcak yağda hafifçe çıtırdayınca keskinliği yumuşar, cevizimsi bir tat kazanır. Çemen, Anadolu'da pastırmanın çemeninden tanıdığımız o derin, hafif tatlımsı kokuyu verir; azı karar, fazlası acılaştırır.
Mutfağın Bilimi: İki ekşi, bir kalkan. Demirhindinin ekşiliği tartarik asitten gelir; meyvemsi, yuvarlak bir ekşiliktir ve karışıma derinlik verir. Turşuyu koruyan asıl kalkan ise sirkedir. Pek çok eski tarifte sirke demirhindiyle kaynatılıp karışımla birlikte 20 dakika pişirilir; bu yolda asidin bir kısmı buharla uçar, canlı sirkenin canlılığı tamamen kaybolur. Biz demirhindiyi sıcak suda eritip sirkeyi soğukta ekledik. Asitliği yüzde 5 olan 250 ml sirke yaklaşık 12 gram asit taşır; pişmiş sebzelerin suyuyla dengelendiğinde kavanozdaki asit oranı yüzde 1,5 dolayında kalır ve pH'ı güvenli eşik olan 4,6'nın çok altında tutar.
Mutfağın Bilimi: Neden yalnızca 3 hafta? Patlıcan, sarımsak, soğan ve biber asidi düşük sebzelerdir; bilimsel literatürde özellikle yağ altında saklandıklarında öne çıkan bir risk taşırlar. Bu turşuda yağ karışımın içindedir, üstünde bir yağ tabakası yoktur; sirkenin asidi de karışımın her yerine ulaşır. Yine de pişmiş, yoğun ve yağlı bir karışımda asit, salamuralı turşulardaki kadar hızlı ve eşit dağılmaz. Bu yüzden saklama süresini temkinli tutuyor, kavanoza yağ “mühür” koymuyoruz. Ayrıntısını Kavanozun Bilimi yazımızda anlattık.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
Patlıcanı tuzlamadan kızartmak. Tuzlanmayan patlıcan yağı sünger gibi çeker; turşu ağırlaşır ve kavanozda yağ ayrılır.
Yağı artırmak. Bu tarifte yağ yalnızca kızartmak ve baharatı açmak içindir. Fazla yağ kavanozda yüzeye çıkar ve sirkenin korumasını keser.
Baharatları yakmak. Toz baharatlar sıcak yağda saniyeler içinde yanar ve acılaşır. Bir dakikayı aşmayınız, gerekirse ateşi kısınız.
Çemeni artırmak. Çemen güçlü bir baharattır; fazlası turşuyu acılaştırır. Ölçüye sadık kalınız.
Sirkeyi sıcak karışıma eklemek. Canlı sirke canlılığını, aromasını ve asidinin bir kısmını kaybeder. Karışım tamamen soğuduktan sonra ekleyiniz.
Kavanozun üstüne yağ dökmek. Yağ tabakası havasız bir ortam oluşturur; bu turşuda kesinlikle yapılmaz. Yağı servis tabağında ekleyebilirsiniz.
Sunum Önerileri
Sıcak pideye, lavaşa ya da kızarmış köy ekmeğine sürüp yanına süzme yoğurt koyunuz. Izgara köfte, kuzu şiş ve tavuk gibi yemeklerin yanında acılı-ekşi bir sos gibi kullanabilirsiniz. Mercimek çorbasının, pilavın ve bulgur pilavının yanında bir kaşık, sofraya hem renk hem baharat katar. Süzme yoğurtla yarı yarıya karıştırdığınızda baharatlı bir meze olur; servis tabağında üzerine birkaç damla zeytinyağı gezdirebilirsiniz.
Saklama ve Güvenlik
Kavanozlarınızı yalnızca buzdolabında saklayınız ve 3 hafta içinde tüketiniz. Oda sıcaklığında saklamayınız. Turşuyu her seferinde temiz ve kuru bir kaşıkla alınız ve kalanın yüzeyini kaşığın sırtıyla bastırarak düzeltiniz. Kapak kabarır, karışım köpürür, ekşi yerine bozuk ya da alışılmadık bir koku gelir ya da yüzeyde küf görülürse turşuyu tadına bakmadan atınız.
Bu Tarifin Sirkeleri
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. Bu tarifte sirke ısıtılmadığı için canlı sirkenin aroması turşuya olduğu gibi geçer.
Bu tarifte kullandığımız
Şunlarla da deneyebilirsiniz
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir; sirke azaltılmamalı, yerine su eklenmemelidir. Tarif tuz ve yağ içerdiğinden, kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015.
- Penn State Extension. Let's Preserve: Flavored Vinegars and Oils; Safe Handling of Vegetables in Oil. extension.psu.edu.
- McGee H. On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen. Revised ed. New York: Scribner; 2004. (Patlıcan, baharatlar ve yağda aroma bölümleri)
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.