Hardallı Üzüm Turşusu: Turabi Efendi'nin 1864 Tarifi ve Bugünün Güvenli Yolu

Hardallı Üzüm Turşusu: Turabi Efendi

1864 yılında Londra'da, Turabi Efendi adında bir Osmanlı, İngiliz okurlar için bir yemek kitabı yayımladı. Kitap, büyük ölçüde Mehmed Kâmil'in 1844 tarihli Melceü't-Tabbâhîn'ine dayanıyor ve Osmanlı mutfağını İngilizceye taşıyan ilk kitaplardan biri sayılıyordu. Sayfalarının arasında, bugün pek az kişinin bildiği bir tarif durur: üzüm turşusu.

Tarif sadedir ve bir o kadar da zekidir: Salkımlar kavanoza katman katman dizilir, her katın üzerine hardal tohumu serpilir, üzerine de üzümün kendi suyu dökülür. Sirke yoktur, tuz yoktur; koruyucu olarak hardal vardır. Bu yazıda o tarifin hikâyesini anlatıyor, ardından aynı lezzeti bugünün mutfağında güvenle nasıl kurabileceğinizi gösteriyoruz: üzüm suyu yine var, hardal yine var; ama kavanozu artık canlı üzüm sirkesi ve buzdolabı koruyor.

Hardallı üzüm turşusu tarif kartı: verim 1 litrelik 1 kavanoz, hazırlık 30 dakika, üzüm suyu 3 dakika kaynar, dinlendirme buzdolabında 1 hafta, oran 1 üzüm suyu : 1 sirke, saklama buzdolabında 1 ay

Tarihten Bir Sayfa: Turabi Efendi'nin Tarifi

Turkish Cookery Book, Londra, 1864 (günümüz Türkçesiyle, özetle)

Mevsimin en iyi üzümlerinden, siyah ya da beyaz, 4,5–5 kg kadar seçmece alınır. Salkımlar yıkanıp küçük salkımlara (cıngıllara) ayrılır; küçük ve bereli taneler ayıklanır. Ayıklanan tanelerin suyu sıkılır, birkaç dakika kaynatılır ve sıcak tutulur.

İri ve albenili cıngıllar kavanozun dibine bir sıra hâlinde dizilir, üzerine hardal tohumu serpilir; kavanoz dolana kadar bu böyle sürer. Üzerine sıcak üzüm suyu dökülür, kapak sıcakken kapatılır. Turşu yenmeden önce en az 30–40 gün bekletilir.

Bu tarifin sırrı hardaldır. Trakya'nın bugün de yapılan hardaliyesinde olduğu gibi, ezilen hardal tohumunun keskin yağı üzüm suyunda mayaların çoğalmasını frenler; üzüm suyu böylece kendiliğinden köpürüp kokusunu değiştirmek yerine yavaş yavaş ekşir. Yüz altmış yıl önce, buzdolabının olmadığı bir mutfakta bu, akıllıca bir çözümdü.

Bugün neden aynen yapmıyoruz? Tarif, şekerli üzüm suyunun oda sıcaklığında haftalarca beklemesine dayanır. Sirke ya da tuz olmadan, yalnızca hardalın gücüne bırakılan bir kavanozda sonucu evden eve değişir; yabani mayalar uyanabilir, turşu köpürebilir ve tadı istenmeyen bir yöne gidebilir. Sıcak kavanozun kapağını kapatıp "mühürlenmesini" beklemek de bugün bildiğimiz anlamda bir koruma sağlamaz; bunu Kavanozun Bilimi yazımızda anlattık. Üstelik kaynar üzüm suyu, hardalın keskinliğini ortaya çıkaran enzimi de bozar. Bu yüzden tarifin ruhunu koruyup yolunu değiştirdik: Üzüm suyu kaynatılır ama soğutulur, hardal kırılıp soğuk salamuraya girer, kavanozu canlı üzüm sirkesinin asidi ve buzdolabı korur.

Malzemeler: Bugünün Yolu

1 litrelik 1 cam kavanoz için:

Üzümler

  • 500 g iri, sağlam, çekirdekli ya da çekirdeksiz siyah ya da beyaz üzüm, küçük salkımlara (cıngıllara) ayrılmış
  • 300 g küçük ya da kusurlu (ama çürük olmayan) üzüm tanesi, suyu için

Salamura (1 ölçü üzüm suyu : 1 ölçü sirke)

  • 200 ml taze sıkılmış üzüm suyu (yukarıdaki 300 g taneden)
  • 200 ml (yaklaşık 1 su bardağından az) Kalecik Karası Üzüm Sirkesi (beyaz üzümle Sultani Üzüm Sirkesi; asitliği en az yüzde 5)
  • 1 yemek kaşığı (yaklaşık 10 g) sarı hardal tohumu
  • İsteğe bağlı: 2–3 taze vişne yaprağı, yıkanmış

Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml. Şeker ve tuz eklenmez; tatlılığı üzüm suyu verir.

Hangi üzüm turşuluktur? Turşuluk üzüm iri, kabuğu sıkı ve tanesi sapına sağlam bağlı olmalıdır; salkımı hafifçe salladığınızda tane dökmemelidir. Kalın kabuklu siyah üzümler (Kalecik Karası, Öküzgözü gibi) ve sert, iri beyaz üzümler en iyi sonucu verir. Sulu, ince kabuklu sofralık üzümler salamurada çatlar.

Yapılışı

Daye Hatun Cumalıkızık'ta asma çardaklı bir avluda, arkadan ve sol omzunun üstünden görülüyor; küçük bir üzüm salkımını sapından tutup cam kavanoza diziyor, yanında hardal tohumu kâsesi

Turabi Efendi'nin usulü korunur: Üzümler katman katman dizilir, her kata hardal serpilir.

  1. Üzümleri ayıklayınız. Salkımları soğuk suda yıkayıp bir bezin üzerinde kurulayınız. Makasla 4–6 tanelik küçük salkımlara (cıngıllara) ayırınız. Küçük, kusurlu ama çürük olmayan taneleri suyu için ayırınız; çürük, çatlak ve yumuşak taneleri atınız.
  2. Suyunu sıkınız. Ayırdığınız 300 g taneyi bir kâsede ezip ince bir süzgeçten ya da tülbentten geçirerek yaklaşık 200 ml su elde ediniz.
  3. Üzüm suyunu kaynatıp soğutunuz. Suyu küçük bir tencerede kaynama noktasına getiriniz, üstte toplanan köpüğü alarak 2–3 dakika kaynatınız ve tamamen soğumaya bırakınız. Neden kaynatılır? Taze üzüm suyu kabuktan gelen yabani mayalarla doludur; kaynatmak onları etkisiz bırakır, köpüğü almak da salamurayı berraklaştırır.
  4. Hardalı kırınız. Hardal tohumunun yarısını havanda birkaç kez kırınız, yarısını bütün bırakınız. Neden kırılır? Hardalın keskinliği tohum kırılıp ıslandığında ortaya çıkar; bütün tohum yalnızca görüntü ve hafif bir tat verir.
  5. Katman katman diziniz. Temiz, kuru kavanozun dibine dilerseniz vişne yapraklarını koyunuz. Cıngılları ezmeden bir sıra hâlinde diziniz, üzerine hardal tohumundan serpiniz; kavanoz dolana kadar böyle devam ediniz.
  6. Salamurayı dökünüz. Soğumuş üzüm suyuna sirkeyi ekleyip karıştırınız ve kavanoza dökünüz. Üzümler en az 1 cm salamuranın altında kalmalıdır; yetmezse biraz daha sirke ekleyiniz. Ağızda 1–2 cm boşluk bırakıp kapağı kapatınız.
  7. Buzdolabında dinlendiriniz. Kavanozu hemen buzdolabına koyunuz. Hardalın ve sirkenin üzüme işlemesi için 1 hafta bekleyiniz; Turabi Efendi'nin 30–40 gününe gerek kalmaz.

Doğu Türkistan'da Turfan'ın Üzüm Vadisi'nde asma tüneli altında bir Uygur sofrası: pirinç tepsinin ortasında hardallı üzüm turşusu, desenli Uygur nanı, pilav, Hami kavunu dilimleri, yeşil kuru üzüm, kâselerde çay; arkada kafes duvarlı üzüm kurutma evi ve kızıl Ateş Dağları

Doğu Türkistan, Turfan: Üzüm Vadisi'nin asma tünelinde bir Uygur sofrası.

Mutfağın Bilimi

Mutfağın Bilimi: Hardal nasıl korur? Hardal tohumu sinigrin adlı, kendi başına kokusuz bir bileşik ve onu parçalayan bir enzim (mirozinaz) taşır. İkisi tohumun içinde ayrı ayrı durur; tohum kırılıp ıslanınca buluşurlar ve hardala o burnu yakan keskinliği veren allil izotiyosiyanat oluşur. Bu uçucu yağ mayaların çoğalmasını frenler; hardaliyede mayalanmanın yönünü belirleyen de budur. Enzim ısıya dayanıksızdır: Kaynar üzüm suyu tohumun keskinliğini söndürür. Bu yüzden hardalı kırıp soğuk salamuraya katıyoruz.

Mutfağın Bilimi: Neden 1 : 1 ve neden şekersiz? Üzüm suyu doğal olarak çok tatlıdır; tatlılığı zaten o verdiği için şeker eklemiyoruz. Ama şeker, mayaların da besinidir. Üzüm suyunu kaynatıp mayalarını etkisiz bırakıyor, sonra canlı üzüm sirkesiyle bire bir buluşturuyoruz. Daye Hatun sirkelerinin titrasyonla ölçülmüş asitliği yüzde 5 ve üzerindedir; üzüm de ekşi bir meyvedir. Sirkenin asidi, hardalın keskin yağı ve buzdolabının soğuğu birlikte kavanozu korur, pH'ı güvenli eşik olan 4,6'nın rahatça altında tutar. Bu bir sirke turşusudur; iki yolun farkını Turşunun İki Yolu yazımızda anlattık.

Mutfağın Bilimi: Üzüm neden salkımıyla konur? Tanenin sapa bağlandığı nokta, onun en zayıf yeridir; tane saptan koparılınca orada açılan küçük yara salamurayı içeri alır, tane sünger gibi şişip yumuşar ve çatlar. Küçük salkımlar hâlinde konan üzüm kabuğunu bütün tutar, dişte çıtır çıtır patlar. Vişne yaprağı ise hardaliyede olduğu gibi salamuraya hafif, meyvemsi bir koku katar.

Neden Sofranızda Olmalı?

Üzüm, özellikle kabuğu ve çekirdeği, antosiyaninler, proantosiyanidinler ve resveratrol gibi polifenollerin zengin bir kaynağıdır; koyu renkli üzümlerde bu bileşikler daha boldur. Üzüm flavonoidleri üzerine yapılan çalışmaları derleyen bir incelemede bu bileşiklerin antioksidan etkileri ve damar sağlığıyla ilişkileri öne çıkmaktadır. Turşuda üzüm kabuğuyla, bütün olarak yendiği için bu bileşikler de sofraya gelir. Turşunun öbür yarısı canlı üzüm sirkesidir: Sirkeyle birlikte yenen bir öğünde yemek sonrası kan şekeri ve insülin yükselişinin daha yumuşak seyrettiği küçük ölçekli insan çalışmalarında gösterilmiştir. Hardal tohumu da lahanagillerin sevilen glukozinolatlarını taşır.

Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.

Hardal, alerjiye yol açabilen besinlerdendir; hardal alerjisi olanlar bu tarifi hardalsız yapmalıdır (koruma sirke ve buzdolabıyla sağlanır). Üzüm suyu doğal şeker içerir; kan şekeri düzenleyici ilaç kullananlar ve diyabeti olanlar porsiyonlarına dikkat etmeli, hekimine danışmalıdır. Çekirdekli üzümle yapıldıysa küçük çocuklara dikkatle verilmelidir.

Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar

Taneleri saptan koparmak. Sapından ayrılan tane salamura alıp yumuşar. Üzümleri küçük salkımlar hâlinde koyunuz.

Sıcak salamura dökmek. Sıcak salamura üzümü çatlatır, hardalın keskinliğini söndürür, canlı sirkeyi bozar. Üzüm suyunun tamamen soğumasını bekleyiniz.

Üzüm suyunu çiğ kullanmak. Taze üzüm suyu yabani mayalar taşır; kavanozda köpürebilir. Suyu mutlaka 2–3 dakika kaynatıp soğutunuz.

Hardalı bütün bırakmak. Bütün tohum keskinliğini salamuraya bırakmaz. Yarısını havanda kırınız.

Sirkeyi azaltmak. Tatlı ve sulu bir salamurada sirkenin asidi kavanozun koruyucusudur. Oranı bire birin altına indirmeyiniz.

Kavanozu kilerde bekletmek. Turabi Efendi'nin kavanozu oda sıcaklığında 30–40 gün beklerdi; bu tarif yalnızca buzdolabı içindir.

Sunum Önerileri

Hardallı üzüm turşusu, yağlı etlerin ve pilavın yanında tatlı-ekşi, hafif keskin bir eşlikçidir: kuzu kavurma, fırında ördek, etli pilav, kuru köfte. Bir peynir tabağında eski kaşar, tulum ve cevizle çok yakışır. Taneleri ikiye bölüp yeşil salataya, bulgur salatasına katabilirsiniz. Salamurayı dökmeyiniz: Bir iki kaşığı zeytinyağıyla çırpınca hazır bir salata sosu olur.

Saklama ve Güvenlik

Kavanozunuzu yalnızca buzdolabında saklayınız ve 1 ay içinde tüketiniz. Oda sıcaklığında saklamayınız. Üzümleri her seferinde temiz ve kuru bir kaşıkla alınız; kalanlar salamuranın altında kalmalıdır. Hardal tohumlarının dibe çökmesi ve salamuranın hafifçe bulanması doğaldır. Kapak kabarır, salamura köpürür ya da kabarcık yapar, taneler kayganlaşır, yüzeyde küf görülür ya da keskin, alışılmadık bir koku gelirse turşuyu tadına bakmadan atınız.

Bu Tarifin Sirkeleri

Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. Üzüm turşusunu üzümün kendi sirkesiyle kurmak, salamuraya derinlik ve meyvenin kendi aromasını katar.

Bu tarifte kullandığımız

Şunlarla da deneyebilirsiniz

Siyah üzümle koyu renkli Kalecik Karası, beyaz üzümle açık renkli Sultani Üzüm Sirkesi rengi ve aromayı uyumlu tutar.

Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir; sirke azaltılmamalı, yerine su eklenmemelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.

Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

İlgili Yazılar

Kaynaklar

  1. Turabi Efendi (der.). Turkish Cookery Book: A Collection of Receipts. London; 1864. (Wellcome Collection arşivi)
  2. Coskun F. A traditional Turkish fermented non-alcoholic grape-based beverage, "Hardaliye". Beverages. 2017;3(1):2.
  3. Georgiev V, Ananga A, Tsolova V. Recent advances and uses of grape flavonoids as nutraceuticals. Nutrients. 2014;6(1):391–415.
  4. Östman E, Granfeldt Y, Persson L, Björck I. Vinegar supplementation lowers glucose and insulin responses and increases satiety after a bread meal in healthy subjects. European Journal of Clinical Nutrition. 2005;59(9):983–988.
  5. USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015.

Bu tarifle ilgili sorunuz mu var?

Denediniz, takıldığınız bir yer mi oldu, ya da merak ettiğiniz bir şey mi var? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.

Instagram'dan yazın E-posta gönderin

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.

Etiketler: Tarif, Turşu, Turşu Sanatı, Tarihten Bir Sayfa, Üzüm Turşusu, Meyve Turşusu, Üzüm, Hardal, Osmanlı Mutfağı, Sirke Turşusu, Üzüm Sirkesi
Kasım 05, 2026
Listeye dön
cultureSettings.RegionId: 0 cultureSettings.LanguageCode: TR
Çerez Kullanımı

Sizlere en iyi alışveriş deneyimini sunabilmek adına sitemizde çerezler(cookies) kullanmaktayız. Detaylı bilgi için Kvkk sözleşmesini inceleyebilirsiniz.