Haziranın ilk haftalarında Salihli'de, Bozdağ'ın eteğindeki kiraz bahçelerinde merdivenler dallara dayanır, kasalar koyu kırmızı, neredeyse siyah kirazlarla dolar. Türkiye dünyanın en çok kiraz yetiştiren ülkesidir; ama kirazın mevsimi de en kısa mevsimlerdendir. Üç dört hafta sonra dallar boşalır.
Bu tarif o kısa mevsimi bir kavanoza saklıyor. İri, sert kara kirazlar sapları üzerinde, çekirdekleri çıkarılarak kavanoza dizilir. Kakule, portakal kabuğu ve zencefil şekerli suda demlenir; soğuyunca canlı kiraz ve karadut sirkeleriyle buluşur. Üç gün sonra kirazlar yakut rengi bir salamurada parlar: İlk lokmada tatlı, ardından ekşi, en sonda kakulenin serin kokusu.
Bu bir sirke turşusudur; Turşunun İki Yolu yazımızda anlattığımız gibi kavanozu sirkenin asidi korur, sirke sudan üç kat fazladır ve hiç ısıtılmaz. Kaynak tarifte koyu bir üzüm sirkesi kullanılıyor, sirkeler baharatla 20 dakika demlenip yeniden kaynatılıyordu. Biz rengi ve derinliği kirazın kendi sirkesinden ve karadut sirkesinden aldık; sirkeye ateş göstermedik.

Malzemeler
1 litrelik 1 cam kavanoz için:
Kirazlar
- 450 g iri, sert, koyu kırmızı ya da siyaha çalan kara kiraz (Salihli, Napolyon, Lambert gibi), saplı
Salamura (3 ölçü sirke : 1 ölçü su)
- 225 ml (yaklaşık 1 su bardağı) Lambert Kiraz Sirkesi (asitliği en az yüzde 5)
- 75 ml (5 yemek kaşığı) Karadut Sirkesi (renk ve derinlik için)
- 100 ml (yaklaşık ⅖ su bardağı) içme suyu
- 120–150 g (yaklaşık ⅔–¾ su bardağı) toz şeker (damak tadınıza göre)
- 10 adet yeşil kakule, hafifçe ezilmiş
- 2 ince dilim taze zencefil
- 2 şerit portakal kabuğu (sebze soyucuyla, her biri yaklaşık 10 cm, beyaz kısmı alınmadan)
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml.
Hangi kiraz turşuluktur? Turşuluk kiraz iri, koyu renkli ve diri olmalıdır; parmaklarınızın arasında sıktığınızda çökmemeli, sapı yeşil ve taze durmalıdır. Salihli, Napolyon ve Lambert gibi etli, sert kirazlar salamurada dağılmaz. Yumuşamış, çatlamış ya da ezik kirazları ayırıp yiyerek değerlendiriniz; turşuda dağılır ve salamurayı bulandırır.
Yapılışı

Salamura kirazların üzerine soğuk dökülür; kirazlar en az 1 cm altında kalmalıdır.
- Baharatları suda demleyiniz. Küçük bir tencerede 100 ml suyu şeker, kakule, zencefil ve portakal kabuğuyla bir taşım kaynatınız. Ocağı kapatıp tencerenin ağzını örtünüz ve 20 dakika demlendiriniz; sonra tamamen soğumaya bırakınız. Sirkeleri bu aşamada eklemeyiniz; canlı sirke ısıya dayanıklı değildir.
- Sirkeleri ekleyiniz. Baharatlı su soğuyunca Lambert Kiraz ve Karadut sirkelerini ekleyip karıştırınız. Baharatları ve portakal kabuğunu salamuranın içinde bırakınız.
- Kavanozu hazırlayınız. Kavanozu ve kapağını sıcak, sabunlu suyla yıkayıp iyice durulayınız ve kurutunuz. Kapağın içi kaplamalı, sağlam ve paslanmamış olmalıdır.
- Kirazları ayıklayınız. Kirazları soğuk suda yıkayıp bir bezin üzerinde kurulayınız; ezik ve çatlak olanları ayırınız. Sapları koparmayınız.
- Çekirdekleri çıkarınız. Her kirazın yanına, sapın hemen yanından aşağıya doğru küçük, keskin bir bıçakla 1 cm'lik bir yarık açınız ve çekirdeği bıçağın ucuyla ya da bir firketeyle yarıktan çıkarınız; sap yerinde kalır. Kolay yolu tercih ederseniz kiraz çekirdek çıkarıcısı kullanabilirsiniz; bu yolda sap kopar. Neden çekirdeksiz? Salamura açılan yoldan kirazın içine işler; turşu da çatalla rahatça yenir.
- Kavanoza dizip salamurayı dökünüz. Kirazları kavanoza ezmeden, sapları yukarı ya da yana gelecek biçimde diziniz; kakule, zencefil ve portakal kabuğunu aralarına, cama yakın yerleştiriniz. Soğuk salamurayı üzerine dökünüz. Kirazlar en az 1 cm salamuranın altında kalmalıdır; salamura yetmezse su değil, biraz daha kiraz sirkesi ekleyiniz. Ağızda 1–2 cm boşluk bırakıp kapağı kapatınız.
- Buzdolabında dinlendiriniz. Kavanozu hemen buzdolabına koyunuz. Kirazlar bir gün sonra yenebilir; baharatın ve sirkenin kirazın içine işlemesi için 3 gün beklemek en iyisidir.

Semerkant, Registan'ın gölgesinde bir yaz akşamı: pilavın yanında bir kâse kakuleli kiraz.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Kirazın rengi neden yakuta döner? Kara kirazın koyu rengi, antosiyanin adı verilen suda çözünen pigmentlerden gelir; bunların başında siyanidin glikozitleri bulunur. Antosiyaninler pH'a duyarlıdır: Ekşi ortamda parlak kırmızı-yakut, nötr ortamda mora, daha da bazik ortamda maviye ve yeşilimsi renklere döner. Sirkenin asidi pigmenti en canlı, kırmızı hâlinde tutar; kirazdan salamuraya geçen renk de bu yüzden parlak bir yakut olur. Karadut sirkesi aynı aileden pigmentler taşıdığı için rengi derinleştirir.
Mutfağın Bilimi: Neden sirke ateşe girmez? Kaynak tarifte iki sirke baharatla birlikte 20 dakika demleniyor, sonra yeniden kaynatılıp sıcak dökülüyordu. Isı canlı sirkenin bakterilerini ve taze aromasını yok eder; kaynayan sirkenin asidinin bir kısmı da buharla uçar. Sıcak salamura ayrıca kirazı pişirip yumuşatır, kabuğunu çatlatır. Baharatın kokusunu çıkarmak için yalnızca su yeterlidir; kakulenin serin, okaliptüse yakın kokusunu veren 1,8-sineol ve terpinil asetat gibi uçucu bileşikler sıcak suya kolayca geçer.
Mutfağın Bilimi: Neden 3 : 1? Kiraz tatlı bir meyvedir ve asidi düşüktür. Daye Hatun sirkelerinin titrasyonla ölçülmüş asitliği yüzde 5 ve üzerindedir; 300 ml sirke yaklaşık 15 gram asit taşır. Kirazın suyuyla dengelendiğinde kavanozdaki asit, pH'ı güvenli eşik olan 4,6'nın rahatça altında tutar. Tarif ısıl işlem görmediği için yalnızca buzdolabında saklanır; nedenini Kavanozun Bilimi yazımızda anlattık.
Neden Sofranızda Olmalı?
Kara kiraz, antosiyaninlerin en zengin meyve kaynaklarından biridir; koyu rengi ne kadar derinse bu pigmentler de o kadar boldur. Kiraz üzerine yapılan insan çalışmalarını derleyen bir incelemede, kiraz tüketiminin oksidatif stres ve iltihapla ilgili bazı göstergeleri azaltabildiği bildirilmiştir. Turşunun öbür yarısı canlı sirkedir: Sirkeyle birlikte yenen bir öğünde yemek sonrası kan şekeri ve insülin yükselişinin daha yumuşak seyrettiği küçük ölçekli insan çalışmalarında gösterilmiştir. Kakule ve zencefil ise uçucu yağlarıyla üzerinde en çok çalışılan mutfak baharatları arasındadır. Tarif şeker içerdiği için birkaç tanelik bir eşlikçi olarak yerini bulur.
Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.
Zencefil kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşebilir. Tarif şeker içerir; kan şekeri düzenleyici ilaç kullananlar ve diyabeti olanlar porsiyonlarına dikkat etmeli, hekimine danışmalıdır. Çekirdeği elle çıkarıldığı için arada kalmış bir çekirdeğe karşı ilk lokmaları dikkatle yiyiniz; küçük çocuklara çekirdeği kontrol edilmeden verilmez.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
Yumuşak kiraz kullanmak. Olgunluğu geçmiş kiraz salamurada dağılır, salamurayı bulandırır. İri, sert ve diri kirazları seçiniz.
Sirkeyi baharatla kaynatmak. Isı canlı sirkeyi yok eder, kirazı pişirir. Yalnızca su, şeker ve baharat ateşe girer.
Sıcak salamura dökmek. Kirazın kabuğu çatlar, eti yumuşar. Salamuranın tamamen soğumasını bekleyiniz.
Portakal kabuğunun beyazını almak. Beyaz kısım salamurayı acılaştırır. Sebze soyucuyla yalnızca turuncu dış kabuğu alınız.
Kakuleyi fazla koymak. Kakule güçlü bir baharattır; fazlası kirazın kendi tadını örter. On tane bu kavanoz için yeter.
Salamuraya su eklemek. Ekşi bulursanız sirkeyi azaltmayınız; şekeri biraz artırınız.
Kavanozu kilerde saklamak. Bu tarif yalnızca buzdolabı içindir; kavanozu ters çevirmek de koruma sağlamaz.
Sunum Önerileri
Pilavın, kuzu ve tavuk kebaplarının, fırında ördeğin yanında birkaç tane olarak sununuz; tatlı-ekşi tadı yağlı etleri dengeler. Bir peynir tabağında, özellikle olgun kaşar, tulum ya da keçi peyniriyle çok yakışır. Bir kâse süzme yoğurdun ya da kaymağın üstüne birkaç kiraz ve bir kaşık salamura koyarsanız sade ama şaşırtıcı bir tatlı olur. Yakut renkli salamurayı dökmeyiniz: Salata sosuna, buzlu maden suyuna birkaç kaşık katabilirsiniz.
Saklama ve Güvenlik
Kavanozunuzu yalnızca buzdolabında saklayınız ve 1 ay içinde tüketiniz. Oda sıcaklığında saklamayınız. Kirazları her seferinde temiz ve kuru bir kaşıkla alınız; kalanlar salamuranın altında kalmalıdır. Meyve turşusu sebze turşusundan daha çabuk yumuşar; bu yüzden süreyi kısa tutuyoruz. Kapak kabarır, salamura köpürür ya da bulanıklaşır, kirazlar kayganlaşır, yüzeyde küf görülür ya da alışılmadık bir koku gelirse turşuyu tadına bakmadan atınız.
Bu Tarifin Sirkeleri
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. Bu tarifte sirke ısıtılmadığı için canlı sirkenin aroması kirazlara olduğu gibi geçer.
Bu tarifte kullandığımız
Şunlarla da deneyebilirsiniz
Napolyon Kiraz Sirkesi Lambert'in yerine kullanılabilir. Kakule ve portakal sirkelerini kiraz sirkesinin yerine değil, yanına katınız: 225 ml'nin 50 ml'si kadarı kokuyu belirginleştirir.
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir; sirke azaltılmamalı, yerine su eklenmemelidir. Tarif şeker içerdiğinden, kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015. (Sirke turşusunda sirke oranı)
- Kelley DS, Adkins Y, Laugero KD. A review of the health benefits of cherries. Nutrients. 2018;10(3):368.
- Khoo HE, Azlan A, Tang ST, Lim SM. Anthocyanidins and anthocyanins: colored pigments as food, pharmaceutical ingredients, and the potential health benefits. Food & Nutrition Research. 2017;61(1):1361779.
- Östman E, Granfeldt Y, Persson L, Björck I. Vinegar supplementation lowers glucose and insulin responses and increases satiety after a bread meal in healthy subjects. European Journal of Clinical Nutrition. 2005;59(9):983–988.
- Peter KV, ed. Handbook of Herbs and Spices. Vol. 1. 2nd ed. Cambridge: Woodhead Publishing; 2012. (Kakule ve zencefil bölümleri)
Bu tarifle ilgili sorunuz mu var?
Denediniz, takıldığınız bir yer mi oldu, ya da merak ettiğiniz bir şey mi var? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.
Instagram'dan yazın E-posta gönderin
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.