Biberiye, kışın açan nadir bitkilerdendir. Ege ve Akdeniz kıyılarında, taş duvarların dibinde, ocak ayında bile minicik mavi-lila çiçekleriyle durur; kışın arıların uğradığı birkaç sofradan biri odur. Yaprağını parmaklarınızın arasında ezdiğinizde yayılan o keskin, reçinemsi, ferah koku, bir fincan çayın bütün karakterini taşır.
Bu tarif o kokuyu bir bardağa topluyor: Taze biberiye havanda hafifçe dövülür, birkaç dilim zencefil ve limonla ağzı kapalı demlenir; ılıyınca bir çay kaşığı bal, dilerseniz bir tatlı kaşığı canlı biberiye sirkesi eklenir. On beş dakikada hazır olan, açık altın renkli, hem ısıtan hem ferahlatan bir bitki çayı.
Tarifin kaynağında bal, otlarla birlikte bardağa konup üzerine kaynar su dökülüyordu. Balı kaynar suya katmak, onu bal yapan hassas aromaları ve enzimleri bozar; bu yüzden sırayı değiştirdik: Önce otlar demlenir, bal ve sirke çay ılıyınca girer.

Malzemeler
1 büyük bardak (yaklaşık 250 ml) için:
- 2 dal taze biberiye (her biri yaklaşık 10 cm; ya da 1 çay kaşığı kuru biberiye)
- 1–2 ince dilim limon
- 1–2 ince dilim taze zencefil
- 250 ml (1 su bardağı) içme suyu
- 1 çay kaşığı ham süzme bal
- İsteğe bağlı: 1 tatlı kaşığı Biberiye Sirkesi (ferah, hafif ekşi bir son tat için)
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml. Bir havan ve bardağın ağzını kapatacak bir çay tabağı gerekir.
Bunu biliyor muydunuz? Biberiyenin bilimsel adı 2017'de değişti: Uzun yıllar Rosmarinus officinalis diye bilinen bitki, yapılan genetik çalışmalar sonucunda adaçayının cinsine alındı ve bugün Salvia rosmarinus diye anılıyor. Yani biberiye ile adaçayı, sanıldığından da yakın akrabadır.
Yapılışı

Biberiye yaprakları havanda toz edilmeden, hafifçe ezilir.
- Yaprakları ayıklayınız. Biberiye dalını ucundan tutup yaprakları sap boyunca geriye, köke doğru sıyırarak ayıklayınız. Odunsu sapı kullanmayınız; demi acılaştırır.
- Havanda dövünüz. Yaprakları havana alıp birkaç kez hafifçe dövünüz; amaç toz etmek değil, yaprakları ezip kokusunu açmaktır. Neden dövülür? Biberiye yaprağı mumsu, kalın bir zarla kaplıdır; bütün yaprak kokusunu suya zor bırakır.
- Bardağa alınız. Ezilmiş biberiyeyi, zencefil ve limon dilimlerini büyük, kulplu bir bardağa ya da demliğe koyunuz. Balı ve sirkeyi şimdilik eklemeyiniz.
- Ağzı kapalı demleyiniz. Suyu kaynatıp üzerine dökünüz ve bardağın ağzını bir çay tabağıyla hemen kapatınız. 5–10 dakika demlendiriniz. Neden ağzı kapalı? Biberiyenin kokusunu veren uçucu yağlar buharla birlikte kaçar; tabak onları bardağın içinde tutar. Tabağın altına toplanan damlaları da çaya geri akıtınız.
- Süzünüz. Çayı ince bir süzgeçten temiz bir bardağa süzünüz; limon dilimini isterseniz bardağa geri bırakınız.
- Ilıyınca tatlandırınız. Çayın elinizin rahatça kavrayabileceği sıcaklığa, en fazla 40 °C'ye inmesini bekleyiniz; ardından balı ve dilerseniz biberiye sirkesini ekleyip karıştırınız. Neden ılıyınca? Bal ve canlı sirke ısıya dayanıklı değildir; kaynar suda aromaları ve canlılıkları bozulur.

Zencefil Anadolu'ya İpek Yolu'nun kervanlarıyla geldi: Sultanhanı'nın avlusunda bir akşam.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Biberiye yaprağı neden dövülür? Biberiye kurak, güneşli yamaçların bitkisidir. Suyunu korumak için yaprakları iğne gibi incedir, kenarları içe kıvrıktır ve üstleri mumsu, kalın bir zarla kaplıdır. Kokusunu veren uçucu yağlar (1,8-sineol, kafur, alfa-pinen), yaprağın alt yüzündeki minicik salgı tüylerinde saklıdır. Bütün yaprak bu hazineyi suya zor bırakır; havanda hafifçe ezmek zarı ve salgı tüylerini açar. Toz edecek kadar dövmek ise demi bulandırır ve süzmeyi zorlaştırır.
Mutfağın Bilimi: Bardağın ağzı neden kapatılır? Uçucu yağlar suda az çözünür ve su buharıyla birlikte kolayca sürüklenir. Mutfağa yayılan güzel koku, aslında bardaktan kaçan kokudur. Ağzı kapalı demlemede buhar tabağın altında yoğunlaşır ve kokulu damlalar çaya geri döner. Biberiyedeki rozmarinik asit ise suda iyi çözünür; o, demin içine kolayca geçer.
Mutfağın Bilimi: Limonun beyazı neden acılaştırır? Limon kabuğunun sarı dış katmanı kokulu yağlar taşır; altındaki beyaz, süngerimsi katman ise acı bileşiklerden zengindir. İnce dilimlenmiş limon 5–10 dakikalık demde hoş bir ferahlık verir; daha uzun bekletilirse beyaz katmanın acısı çaya geçer.
Neden Sofranızda Olmalı?
Biberiye, yapraklarındaki rozmarinik asit ve karnozik asit gibi fenolik bileşikler ile 1,8-sineol ağırlıklı uçucu yağı sayesinde en çok araştırılan mutfak bitkilerinden biridir; bu bileşiklerin antioksidan etkileri derleme çalışmalarında öne çıkar. Rozmarinik asit suda iyi çözündüğü için bir fincan demlemeye kolayca geçer. Sağlıklı yetişkinlerle yapılan küçük bir çalışmada biberiye suyu içen katılımcıların bazı hafıza testlerinde daha iyi sonuç verdiği bildirilmiş; biberiye kokusundaki 1,8-sineolün dikkat ve hafızayla ilişkisi de ayrıca araştırılmıştır. Zencefil üzerine yapılan çalışmaların derlemeleri ise onun antioksidan ve iltihaba karşı etkilerini öne çıkarır. Yalnızca bir çay kaşığı balla tatlanan bu kokulu çay, gün içinde şekerli içeceklerin yerine geçebilecek hafif ve sıcak bir seçenektir.
Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.
Bal içerdiği için bir yaşından küçük bebeklere verilmez. Zencefil kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşebilir. Biberiye gebelikte yüksek miktarda kullanılmamalıdır; bu tarifteki miktarlar mutfak ölçüsündedir. Bal bir şekerdir; diyabeti olanlar ve kan şekeri düzenleyici ilaç kullananlar hekimine danışmalıdır.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
Balı kaynar suya koymak. Kaynar su balın aromasını ve enzimlerini bozar. Balı çay 40 °C'ye inince ekleyiniz.
Sapı da demlemek. Biberiyenin odunsu sapı demi acılaştırır. Yalnızca yaprakları kullanınız.
Yaprakları toz etmek. Çok ince dövülen biberiye demi bulandırır, süzgeçten geçer. Birkaç hafif darbe yeter.
Bardağın ağzını açık bırakmak. Biberiyenin kokusu buharla uçar. Demlerken bardağın ağzını bir tabakla kapatınız.
Uzun demlemek. 10 dakikayı geçen demde limonun beyaz kabuğu ve biberiyenin kafuru acılık verir. Süreyi aşmayınız.
Sirkeyi sıcak çaya eklemek. Canlı sirke ısıya dayanıklı değildir. Çay ılıyınca ekleyiniz.
Sunum Önerileri
Çayı kulplu, ince bir cam bardakta, içinde bir limon dilimi ve küçük bir taze biberiye dalıyla sununuz; açık altın rengi camda güzel görünür. Bir ikindi vakti yanına bir avuç ceviz ya da birkaç kuru incir yakışır. Yazın aynı demi soğutup buzlu suyla inceltebilir, içine birkaç nane yaprağı ekleyebilirsiniz; bal ve sirke yine en son girer. Kış akşamlarında daha tatlı bir fincan isteyenler Ballı, Limonlu, Kekikli Kış Şurubu'na da bakabilir.
Saklama ve Güvenlik
Bu çay taze içilmek içindir; hazırladığınız gün tüketiniz. Ballı ve sirkeli çayı oda sıcaklığında saatlerce bekletmeyiniz. Önceden hazırlamak isterseniz demi balsız ve sirkesiz olarak, ağzı kapalı bir cam şişede ya da sürahide buzdolabında en fazla 1 gün saklayabilir; içerken ılıtıp balı ve sirkeyi o zaman ekleyebilirsiniz. Kuru biberiyeyi ağzı kapalı bir kavanozda, serin ve karanlık bir yerde saklayınız.
Bu Tarifin Sirkeleri
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Bu tarifte sirke ısıtılmadığı için canlılığı ve biberiyenin kokusu olduğu gibi korunur.
Bu tarifte kullandığımız
Şunlarla da deneyebilirsiniz
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet içindir. Bal içerdiği için bir yaşından küçük bebeklere verilmez. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- de Oliveira JR, Camargo SEA, de Oliveira LD. Rosmarinus officinalis L. (rosemary) as therapeutic and prophylactic agent. Journal of Biomedical Science. 2019;26(1):5.
- Petersen M, Simmonds MSJ. Rosmarinic acid. Phytochemistry. 2003;62(2):121–125.
- Moss M, Smith E, Milner M, McCready J. Acute ingestion of rosemary water: evidence of cognitive and cerebrovascular effects in healthy adults. Journal of Psychopharmacology. 2018;32(12):1319–1329.
- Moss M, Oliver L. Plasma 1,8-cineole correlates with cognitive performance following exposure to rosemary essential oil aroma. Therapeutic Advances in Psychopharmacology. 2012;2(3):103–113.
- Mashhadi NS, Ghiasvand R, Askari G, Hariri M, Darvishi L, Mofid MR. Anti-oxidative and anti-inflammatory effects of ginger in health and physical activity: review of current evidence. International Journal of Preventive Medicine. 2013;4(Suppl 1):S36–S42.
Bu tarifle ilgili sorunuz mu var?
Denediniz, takıldığınız bir yer mi oldu, ya da merak ettiğiniz bir şey mi var? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.
Instagram'dan yazın E-posta gönderin
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.