Mutfağımızda gözle göremediğimiz aşçılar çalışır. Sütü yoğurda, lahanayı turşuya, hamuru ekşi maya ekmeğine, üzümü sirkeye onlar dönüştürür. Ne ücret isterler ne de tarif; yalnızca biraz zaman, doğru sıcaklık ve doğru ortam. Bu görünmez aşçıların işine fermantasyon, Türkçemizdeki güzel karşılığıyla mayalanma diyoruz.
Kelimenin kökü Latince fervere, yani “kaynamak”tır. Eskiler mayalanan küpün içinde yükselen kabarcıkları görünce sıvının ateşsiz kaynadığını düşünmüştü. Bu kabarcıkların arkasında mikroskobik canlılar olduğunu ise 1857'de Louis Pasteur gösterdi. Bugün dünyada 5.000'i aşkın fermente gıda ve içecek çeşidi olduğu tahmin ediliyor ve bunlar her gün milyarlarca insanın sofrasına geliyor.
Biz Anadolu insanları bu konuda yabancı sayılmayız. “Yoğurt” kelimesi Türkçeden dünyanın bütün dillerine geçmiştir; Kaşgarlı Mahmud 1070'lerde yazdığı Dîvânu Lugâti't-Türk'te yoğurdu gündelik bir yiyecek olarak anar. Tarhana, şalgam, ayran, turşu, peynir, ekşi maya ve sirke… Sofralarımız binlerce yıldır bu görünmez aşçıların emeğiyle kurulur. Bu yazıda onların bize verdiği dört armağanı, dünyadan şaşırtıcı örneklerle anlatıyoruz.

Tarhana: Anadolu'nun güneşte kuruyan fermente hazinesi.
1. Birinci Armağan: Lezzet
Fermantasyon yiyeceğin tadını, kokusunu ve dokusunu baştan yazar. Mikroplar proteinleri parçaladığında glutamat açığa çıkar; dilimiz bunu beşinci temel tat olan umami, yani “doyurucu, derin lezzet” olarak algılar. Olgun bir peynirin, soya sosunun, uzun dinlenmiş bir turşunun ağızda yayılan o dolgun tadı buradandır.
Daha şaşırtıcısı, sevdiğimiz pek çok lezzetin fermantasyon olmadan var olmamasıdır. Kakao çekirdekleri hasattan sonra birkaç gün mayalanmaya bırakılır; maya ve bakteriler çekirdeğin çevresindeki tatlı özü tüketirken çekirdeğin içinde çikolata aromasının öncü bileşenleri oluşur. Mayalanmamış kakao çekirdeğinden bildiğimiz çikolata tadı elde edilemez. Ekşi maya ekmeğinin hafif ekşi, derin kokusu da sirkenin katman katman aroması da mikropların eseridir. Bir sirkede bu katmanları nasıl tadacağınızı Şişeden Damağa yazımızda anlatmıştık.

2. İkinci Armağan: Koruma
Buzdolabından binlerce yıl önce insanlar yiyeceklerini mikroplara emanet ederek korudu. Fermantasyonun üç ana yolu vardır ve üçü de gıdayı bozulmaya karşı korur:
- Laktik asit fermantasyonu: Bakteriler şekeri laktik aside çevirir. Turşu, yoğurt, şalgam, kimchi ve lahana turşusu bu yolla yapılır.
- Asetik asit fermantasyonu: Önce mayalar şekeri alkole, ardından sirke bakterileri bu alkolü sirkenin asidine çevirir. Sirkenin yolu budur; Şişedeki Canlı Dünya yazımızda ayrıntılı anlatmıştık.
- Alkali fermantasyon: Daha az bilinen bu yolda bakteriler proteinleri parçalar ve ortamı bazikleştirir. Japonya'nın ipeksi, iplik iplik uzayan nattosu ve Batı Afrika'da bir ağaç tohumundan yapılan, et suyuna derinlik katan dawadawa çeşnisi bu yolla yapılır.
Laktik ve asetik yolların ortak sırrı asittir: Ekşiyen ortamda zararlı mikroplar yaşam alanı bulamaz. Bu sırrın turşudaki karşılığını Turşunun İki Yolu yazımızda anlatmıştık.
Bunu biliyor muydunuz? 1768'de İngiliz kaşif Kaptan James Cook, üç yıl sürecek ilk büyük yolculuğuna çıkarken gemisine 7.860 libre, yani yaklaşık 3,5 ton lahana turşusu yükletti: Mürettebatın her biri için haftada yaklaşık bir kilo. O yıllarda uzun deniz yolculuklarında denizcileri kırıp geçiren iskorbüt hastalığına karşı bir önlemdi bu. Denizciler ilk başta bu ekşi lahanaya burun kıvırdı. Cook çareyi buldu: Turşuyu her gün subayların masasına koydurdu. Subayların ondan vazgeçemediğini gören tayfa da kısa sürede kendi payını istemeye başladı.
3. Üçüncü Armağan: Zenginleştirme
Fermantasyon bir besinin içindekileri vücudumuz için daha ulaşılabilir hâle getirir. En güzel örneği ekşi maya ekmeğidir. Tahılların kepeğinde bulunan fitik asit, demir, çinko ve magnezyum gibi mineralleri sıkıca bağlar ve emilimlerini zorlaştırır. Ekşi mayanın laktik asit bakterileri ve uzun mayalanma, bu bağı çözer. 2001'de yayımlanan bir çalışmada tam buğday ekmeğinde fitik asit ekşi mayayla yaklaşık yüzde 62, hazır mayayla yaklaşık yüzde 38 azaldı; ekşi mayalı hamurda çözünür magnezyum da arttı.
Yoğurt da güzel bir örnektir. Yoğurdun canlı kültürleri sütteki laktozun bir kısmını parçalar ve sindirimine yardım eder. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) 2010'da yayımladığı bilimsel görüşte, yoğurttaki canlı kültürlerin laktozu sindirmekte güçlük çeken kişilerde laktoz sindirimini iyileştirdiğini kabul etti. Sütü rahat içemeyen pek çok kişinin yoğurdu sorunsuz yiyebilmesinin bilimsel açıklaması budur. Bazı fermente gıdalarda mikropların ürettiği B grubu vitaminleri de besin değerine katkıda bulunur.
4. Dördüncü Armağan: Gıdanın Arınması
“Detoks” son yıllarda çok kullanılan bir kelime oldu. Oysa bedenlerimiz atıklarını kendi mekanizmalarıyla, karaciğerimiz ve böbreklerimizle temizleyecek şekilde yaratılmıştır. Fermantasyonun bilimsel olarak gösterilmiş asıl gücü başka bir yerdedir: Gıdanın kendisini arındırır. Mikroplar, yiyeceğin içindeki zararlı ya da besin değerini düşüren bileşenleri parçalar. İşte dünyadan üç çarpıcı örnek:
Zehirli kökten gündelik ekmeğe: Manyok
Manyok (kasava), tropik Afrika'nın, Güney Amerika'nın ve Asya'nın en önemli temel besinlerinden biridir. Ama çiğ kökü, parçalandığında siyanür açığa çıkaran bileşenler taşır. Batı Afrika'da manyok rendelenir, birkaç gün mayalanmaya bırakılır, suyu sıkılıp kavrulur ve gari denen unlu bir besine dönüşür. Bu işlem, kökteki toplam siyanür içeriğini yüzde 80–90 azaltır. Kuşaktan kuşağa aktarılan bir mutfak bilgisinin, milyonlarca insanı zehirlenmekten korumasının belki de en çarpıcı örneğidir.
Kimchi ve pestisit kalıntısı
Kore mutfağının vazgeçilmezi kimchi üzerine 2009'da yapılan bir çalışmada araştırmacılar, kimchiye yaygın bir tarım ilacı olan klorpirifosu bilerek ekledi. Mayalanma ilerledikçe ilaç kalıntısı hızla azaldı: Üçüncü günde yaklaşık yüzde 83'ü parçalanmıştı, dokuzuncu günde ise tamamen ortadan kalktı. Bu işi yapanlar, bizim turşularımızda da çalışan laktik asit bakterileriydi; aralarında turşu yazımızdan tanıdığımız Leuconostoc mesenteroides ve Lactobacillus plantarum da vardı.
Zehirli köpekbalığından bayram yemeğine
Kuzey Atlantik'in buzlu sularında yaşayan Grönland köpekbalığının taze eti zehirlidir; yüksek miktarda üre ve trimetilamin oksit içerir. İzlandalılar yüzyıllardır bu eti çakıllı kuma gömüp 6–12 hafta mayalandırır, ardından aylarca kurutur. Ortaya çıkan hákarl, keskin amonyak kokusuna rağmen bugün İzlanda'nın kış şenliklerinin geleneksel yiyeceğidir. Fermantasyon burada da zehri yenilebilir bir besine dönüştürür.

5. Bilim Ne Diyor? Fermente Gıdalar ve Bağırsak Dünyası
2021'de Stanford Üniversitesi'nde yapılan ve Cell dergisinde yayımlanan bir çalışma, fermente gıdalara olan ilgiyi bilim dünyasında yeniden alevlendirdi. Araştırmacılar 36 sağlıklı yetişkini iki gruba ayırdı. On hafta boyunca bir grup yoğurt, kefir, fermente peynir, kimchi, fermente sebzeler ve turşu suyu gibi fermente gıdaları artırdı; öbür grup ise baklagil, tam tahıl, sebze ve meyveyle lif tüketimini artırdı.
Fermente gıda grubunda bağırsak mikrobiyotasının çeşitliliği arttı, dört tür bağışıklık hücresinin aşırı etkinliği azaldı ve kanda ölçülen 19 iltihap belirtecinin düzeyi düştü. Araştırmacılar bu bulguyu “çarpıcı” diye nitelendirdi; fermente gıdaların porsiyonu arttıkça etki de belirginleşiyordu. Lif grubunda ise bu kısa sürede benzer bir değişim görülmedi. Bağırsak dünyamızı Bağırsaktan Başlayan Sağlık yazımızda ayrıntılı anlatmıştık.
Buradaki araştırma bulgusu farklı fermente gıdaların birlikte tüketildiği bir çalışmadan elde edilmiştir. Fermente gıdaların bağırsak dünyası ve bağışıklık sistemi üzerindeki etkilerine dair araştırmalar hızla sürmektedir.
6. Dünyanın Fermente Sofrası
Dünyanın neresine giderseniz gidin, sofrada mutlaka bir fermente lezzet bulursunuz. Kore'de kimchi her öğünde masadadır. Japonya'da sabah kahvaltısı çoğu zaman bir kâse miso çorbasıyla başlar. Kafkasya'nın kefiri, Orta Avrupa'nın lahana turşusu, Batı Afrika'nın garisi, tropik kuşağın kakao tarlaları… Ve bizim tarhanamız, şalgamımız, yoğurdumuz, turşumuz, ekşi mayamız, sirkemiz.


Kaşgarlı Mahmud'un 11. yüzyılda kaydettiği yoğurt, bugün dünyanın her dilinde aynı adla anılıyor.
7. Fermente Gıdaları Sofranıza Davet Etmek
Fermente gıdalarla dost olmak için büyük değişikliklere gerek yok. Küçük ve keyifli adımlar yeter:
- Her öğüne küçük bir eşlikçi: Bir kâse yoğurt, bir bardak ayran ya da birkaç dilim turşu.
- Canlı olanı seçin: Pastörize edilen ya da pişirilen gıdalarda canlı bakteri kalmaz. Ev yapımı mayalanan turşu, ev yoğurdu ve pastörize edilmemiş canlı sirke canlılığını korur.
- Salatanızı canlandırın: Zeytinyağı ve bir miktar canlı sirkeyle hazırlanan bir sos, salataya hem lezzet hem canlılık katar.
- Kendi kavanozunuzu kurun: Mayalanan Salatalık Turşusu tarifimiz, görünmez aşçılarla tanışmak için harika bir başlangıçtır.
- Ölçüyü unutmayın: Turşu ve turşu suyu tuzludur; tuz kısıtlaması olanlar porsiyona dikkat etmelidir.
Benim için fermantasyon, insanla mikrop arasındaki en eski ve en cömert dostluktur. Biz onlara biraz sabır ve doğru ortam veririz; onlar bize lezzet, uzun ömür ve bereket verir. Bir dahaki sefere bir kâse yoğurdu ya da bir kavanoz turşuyu açtığınızda, içinde çalışan o görünmez aşçıları bir an düşünün.
8. Doğru Bilinen Yanlışlar
“Fermente gıda bozulmuş gıdadır.” Tam tersi: Fermantasyon kontrollü bir dönüşümdür ve gıdayı bozulmaya karşı korur. Bozulma istenmeyen mikropların işidir; fermantasyon ise doğru mikropların.
“Her fermente gıda canlı bakteri içerir.” Pişirilen, pastörize edilen ya da ısıl işlem gören fermente gıdalarda canlı bakteri kalmaz. Ekşi maya ekmeğinde fermantasyonun armağanları kalır ama bakteriler fırında canlılığını yitirir. Canlılık isteyenler ev yapımı turşuyu, yoğurdu ve pastörize edilmemiş canlı sirkeyi seçebilir.
“Mayalanan her şeyde alkol olur.” Turşu ve yoğurdun laktik asit mayalanmasında bakteriler şekeri alkole değil laktik aside çevirir.
“Fermente gıdalar vücudu detoks eder.” Bedenimiz kendi arınma mekanizmalarıyla çalışır. Fermantasyonun bilimsel olarak gösterilmiş gücü, gıdanın kendisini arındırmasıdır: zararlı ya da besin değerini düşüren bileşenleri parçalaması.
“Ne kadar ekşi o kadar faydalı.” Ekşilik asidin göstergesidir, faydanın değil. Her fermente gıdanın kendi dengesi vardır; aşırı ekşimiş bir turşu yalnızca aşırı ekşimiştir.
Sofranızdaki Görünmez Aşçılar: Canlı Sirkeler
Her canlı sirke, iki ayrı görünmez aşçı ekibinin ortak eseridir: önce mayalar, sonra sirke bakterileri. Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. 180'i aşkın canlı sirkemizin hepsini Canlı Sirke Kütüphanemizde bulabilirsiniz.
Anadolu'nun meyvelerinden
Kadim tahıllardan
Kökten ve topraktan
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- Wastyk HC, Fragiadakis GK, Perelman D, et al. Gut-microbiota-targeted diets modulate human immune status. Cell. 2021;184(16):4137–4153.
- Lopez HW, Krespine V, Guy C, et al. Prolonged fermentation of whole wheat sourdough reduces phytate level and increases soluble magnesium. J Agric Food Chem. 2001;49(5):2657–2662.
- Cho KM, Math RK, Islam SMA, et al. Biodegradation of chlorpyrifos by lactic acid bacteria during kimchi fermentation. J Agric Food Chem. 2009;57(5):1882–1889.
- Hahn SK. An overview of traditional processing and utilization of cassava in Africa. FAO; (Mahungu ve ark. 1987 verileri).
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to live yoghurt cultures and improved lactose digestion. EFSA Journal. 2010;8(10):1763.
- Tamang JP, ed. Fermented Foods and Beverages of the World. CRC Press; 2010.
- Schwan RF, Wheals AE. The microbiology of cocoa fermentation and its role in chocolate quality. Crit Rev Food Sci Nutr. 2004;44(4):205–221.
- Pasteur L. Mémoire sur la fermentation appelée lactique. Comptes rendus de l'Académie des sciences. 1857.
- Kaşgarlı Mahmud. Dîvânu Lugâti't-Türk (1072–1074).
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.