Mayalı Acı Biber Sosu: Yağsız, Sarımsaklı, Canlı Samandağ Sirkesiyle

Mayalı Acı Biber Sosu: Yağsız, Sarımsaklı, Canlı Samandağ Sirkesiyle

Eylülde Güneydoğu'nun damlarında kırmızı biberler kurumaya serilir; köyler, kasabalar birkaç haftalığına kızıla boyanır. Biberin bir kısmı salça olur, bir kısmı pul biber, bir kısmı da turşu. Bu tarif üçüncü yolun bir adım ötesine gidiyor: Biberi önce turşu gibi mayalandırıyor, sonra çekip sofraya kaşıkla konan, ekşi, derin ve canlı bir acı sosa çeviriyor.

Mayalanma, biberin keskin acısını yuvarlar ve ona tek başına pişirmenin veremeyeceği ekşi, meyvemsi bir derinlik katar. Mayalı Acı Biber Turşusu tarifimizin kardeşi olan bu sos, aynı tuzlu suyla başlar; yalnızca son adımda yolu ayrılır. Mayalanma bittikten sonra eklenen bir miktar canlı Samandağ Acı Biber Sirkesi sosun tadını tamamlar ve asidini sabitler. Kaynak tarifte sosa zeytinyağı da katılıyordu; yağı bilerek çıkardık, nedenini aşağıda anlattık.

Mayalı acı biber sosu tarif kartı: verim yaklaşık 400 ml, hazırlık 30 dakika, tuz litrede 50 gram, mayalanma 18–22 °C'de 7–10 gün, sirke mayalanmadan sonra eklenir, saklama buzdolabında 1 ay

Malzemeler

Yaklaşık 400 ml sos için:

Mayalanma

  • 500 g taze kırmızı acı biber (kırmızı sivri ya da kırmızı acı; daha hafif bir sos için yarısı kapya olabilir), sapları alınmış, boyuna ikiye bölünmüş
  • 4 diş sarımsak, soyulmuş
  • 1 litre içme suyu (klorlu şebeke suyunu kaynatıp soğutunuz)
  • 50 g iyotsuz, katkısız salamura tuzu (yaklaşık 3 yemek kaşığı)

Sos

  • Mayalanma salamurasından 4–6 yemek kaşığı (kıvama göre)
  • 60 ml (4 yemek kaşığı) Samandağ Acı Biber Sirkesi (asitliği en az yüzde 5)

Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml (1 yemek kaşığı salamura tuzu yaklaşık 17 g). Acı biberle çalışırken ince mutfak eldiveni takınız; ellerinizi yüzünüze ve gözünüze götürmeyiniz.

Yapılışı

Daye Hatun 1950'lerde Antakya'da taş kemerli bir avlu evinde, mayalanmaya bırakılmış kırmızı acı biber kavanozlarını bakır bir sini üzerinde taşıyarak serin bir köşeye götürüyor; avluda turunç ağacı ve yasemin

Kavanozlar güneş görmeyen serin bir köşeye alınır; biberler bir hafta salamurada mayalanır.

  1. Salamurayı hazırlayınız. Suyun bir kısmını ılıtıp tuzu eritiniz, kalan soğuk suyla tamamlayınız. Salamura kavanoza oda sıcaklığında girmelidir.
  2. Biberleri kavanoza diziniz. Eldiven takarak biberlerin saplarını alınız ve boyuna ikiye bölünüz; acıyı azaltmak isterseniz çekirdeklerin bir kısmını çıkarınız. Biberleri ve sarımsağı 1,5 litrelik temiz bir kavanoza sıkıca diziniz; omuzda 3–4 cm boşluk bırakınız.
  3. Salamurayı dökünüz, ağırlık koyunuz. Salamurayı dökünüz; biberler en az 2 cm salamuranın altında kalmalıdır. Yüzmeye meyilli oldukları için üzerine temiz bir cam ağırlık ya da küçük bir kavanoz koyunuz.
  4. Mayalanmaya bırakınız. Kapağı gevşek kapatıp kavanozu bir tabağın içinde, güneş görmeyen serin bir köşede 18–22 °C'de bekletiniz. 2–3 günde bir gazı salınız. Salamura bulanıklaşır, kabarcıklar yükselir; 7–10 gün sonra biberler ekşi ve yumuşak olur.
  5. Süzüp çekiniz. Biberleri ve sarımsağı süzgeçten geçiriniz, salamurayı bir kâsede saklayınız. Biberleri blenderda 4 yemek kaşığı salamurayla pürüzsüz olana kadar çekiniz; daha akışkan isterseniz birkaç kaşık daha salamura ekleyiniz.
  6. Sirkeyi ekleyiniz. Çekilmiş sosa Samandağ Acı Biber Sirkesini ekleyip karıştırınız. Neden şimdi? Sirke mayalanmanın başında konsaydı onu başlatan bakterileri baskılardı; mayalanma bittikten sonra ise sosun tadını tamamlar ve asidini sabitler.
  7. Kavanoza alınız. Sosu temiz bir kavanoza alıp kapağını kapatınız ve hemen buzdolabına koyunuz. Tadı iki üç gün içinde oturur.

Salamurayı dökmeyiniz Biberlerden arta kalan pembe-kızıl salamura, acı ve ekşi bir çeşnidir. Birkaç kaşığı bir sonraki mayalı turşunuzu başlatır; bir bardak ayrana, mercimek çorbasına ya da haşlanmış sebzenin sosuna da katılabilir. Buzdolabında iki hafta saklanır.

Diyarbakır'da Hasan Paşa Hanı'nın siyah bazalt ve beyaz taş çizgili kemerleri altında sabah sofrası: kalaylı bakır tepside Menemen kâsede kıpkırmızı mayalı acı biber sosu, lahmacun, bakır sahanda menemen, lavaş, sumaklı soğan ve şalgam

Diyarbakır'da bir sabah: lahmacunun ve menemenin yanında bir kâse mayalı acı biber sosu.

Mutfağın Bilimi

Mutfağın Bilimi: Acı neden yakar? Biberin acısı kapsaisinden gelir. Kapsaisin, ağzımızdaki ve derimizdeki sıcaklık algılayıcılarına (TRPV1) bağlanır; beyne giden sinyal, gerçek bir sıcaklıkla aynıdır. Bu algılayıcının keşfi 2021 Nobel Tıp Ödülü'ne konu olmuştur. Kapsaisin suda çok az, yağda ise iyi çözünür; bu yüzden acıyı su değil, yoğurt ve ayran gibi yağlı ve proteinli gıdalar yatıştırır. Mayalanma kapsaisini yok etmez; ama ortaya çıkan ekşilik ve yeni aroma bileşikleri acıyı daha yuvarlak ve katmanlı hissettirir.

Mutfağın Bilimi: Neden yağ yok? Taze biber ve sarımsak yağın içinde beklediğinde, yağ havayı keser ve asidi düşük malzemede tehlikeli bakterilerin çoğalabileceği havasız bir ortam oluşur. Biber ve sarımsak, ev yapımı yağlı konservelerle ilişkili zehirlenmelerde öne çıkan sebzelerdendir. Bu sosta koruyucu olan laktik asit, sirke ve buzdolabıdır; yağa ihtiyaç yoktur. Zeytinyağını servis ederken tabakta ekleyebilirsiniz.

Mutfağın Bilimi: Kırmızı renk nasıl korunur? Kırmızı biberin rengi kapsantin ve kapsorubin gibi karotenoidlerden gelir. Bu pigmentler ekşi ortamda kararlıdır ama ışık ve hava onları zamanla soldurur. Sosu ağzı kapalı, buzdolabının karanlığında saklamak rengini uzun süre canlı tutar.

Neden Sofranızda Olmalı?

Kırmızı acı biber, C vitamini ve karotenoidler bakımından zengin bir sebzedir; acısını veren kapsaisin ise üzerinde en çok araştırma yapılan bitkisel bileşiklerden biridir. ABD'de 16 bin yetişkinin yaklaşık 19 yıl izlendiği gözlemsel bir çalışmada, kırmızı acı biber tüketenlerde tüm nedenlere bağlı ölüm oranının daha düşük olduğu bildirilmiştir; bu tür çalışmalar neden-sonuç ilişkisini değil, bir birlikteliği gösterir. Mayalanma ise sosa canlı laktik asit bakterilerinin ürettiği ekşiliği ve yeni tat bileşiklerini kazandırır. Isıl işlem görmediği için sos, kavanozunda bu canlı topluluğun bir kısmını da taşır.

Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.

Acı biber mide ve yemek borusunu tahriş edebilir; reflü, gastrit ve ülser şikâyeti olanlar dikkatli tüketmelidir. Küçük çocuklara verilmez. Sos tuz taşır; tansiyon ve böbrek rahatsızlığı olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Uzun mayalanmış gıdalar tiramin ve histamin içerebilir; MAO inhibitörü kullananlar ve histamine hassas olanlar hekimine danışmalıdır.

Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar

Eldivensiz çalışmak. Kapsaisin deriye yapışır, saatlerce yakar; göze değerse çok acıtır. İnce mutfak eldiveni takınız.

Sirkeyi mayalanmanın başında eklemek. Sirke mayalanmayı başlatan bakterileri baskılar. Sirke ancak çekilmiş sosa, en sonda girer.

Sosa zeytinyağı katmak. Taze biber, sarımsak ve yağ bir arada, havasız ortamda risk taşır. Yağı tabakta ekleyiniz.

Biberleri salamuranın üstünde bırakmak. Biberler yüzmeye meyillidir; havayla buluşan parça küflenir. Ağırlık kullanınız.

Salamuranın tamamını blendera koymak. Sos sulanır. Önce 4 kaşıkla başlayıp kıvama göre ekleyiniz.

Sosu oda sıcaklığında saklamak. Çekilmiş sos buzdolabında saklanır; dışarıda yeniden mayalanıp köpürebilir.

Sunum Önerileri

Lahmacunun, kebabın, tantuninin ve dürümün yanında bir kaşık; menemenin, sahanda yumurtanın üstünde birkaç damla. Mercimek ve ezogelin çorbasına, kuru fasulyeye, haşlanmış mısıra çok yakışır. Süzme yoğurtla karıştırıldığında hafif ve pembe bir meze, zeytinyağı ve limonla çırpıldığında ızgara balığa acı bir sos olur.

Saklama ve Güvenlik

Sosu yalnızca buzdolabında, ağzı kapalı cam kavanozda saklayınız ve 1 ay içinde tüketiniz. Her seferinde temiz ve kuru bir kaşık kullanınız. Yüzeyde hafif koyulaşma ya da üstte bir parça sıvı toplanması doğaldır; karıştırınız. Köpürme, kapakta kabarma, yüzeyde küf ya da alışılmadık, çürük bir koku görürseniz sosu tadına bakmadan atınız.

Bu Tarifin Sirkeleri

Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. Sirke sosa mayalanma bittikten sonra, soğukta girdiği için canlılığını ve kokusunu korur.

Bu tarifte kullandığımız

Şunlarla da deneyebilirsiniz

Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir. Mayalanma aşamasında salamuraya sirke eklenmez. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.

Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

İlgili Yazılar

Kaynaklar

  1. Breidt F, McFeeters RF, Pérez-Díaz I, Lee CH. Fermented vegetables. In: Doyle MP, Buchanan RL, eds. Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers. 4th ed. ASM Press; 2013:841–855.
  2. Caterina MJ, Schumacher MA, Tominaga M, Rosen TA, Levine JD, Julius D. The capsaicin receptor: a heat-activated ion channel in the pain pathway. Nature. 1997;389(6653):816–824.
  3. Chopan M, Littenberg B. The association of hot red chili pepper consumption and mortality: a large population-based cohort study. PLoS ONE. 2017;12(1):e0169876.
  4. Marco ML, Heeney D, Binda S, et al. Health benefits of fermented foods: microbiota and beyond. Current Opinion in Biotechnology. 2017;44:94–102.

Bu tarifle ilgili sorunuz mu var?

Denediniz, takıldığınız bir yer mi oldu, ya da merak ettiğiniz bir şey mi var? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.

Instagram'dan yazın E-posta gönderin

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.

Etiketler: Tarif, Sos, Acı Sos, Mayalı, Laktofermente, Kırmızı Biber, Acı Biber, Canlı Sirke, Samandağ, Turşu Sanatı
Kasım 05, 2026
Listeye dön
cultureSettings.RegionId: 0 cultureSettings.LanguageCode: TR
Çerez Kullanımı

Sizlere en iyi alışveriş deneyimini sunabilmek adına sitemizde çerezler(cookies) kullanmaktayız. Detaylı bilgi için Kvkk sözleşmesini inceleyebilirsiniz.