Kış gelince annelerimizin mutfağında sarımsak, soğan ve acı biber hiç eksik olmazdı; çorbanın üstüne bir kaşık acı, salatanın yanına bir diş sarımsak. Bu tarif o mutfak bilgisini bir kavanozda topluyor: taze zerdeçal, taze zencefil, kırmızı acı biber, sarımsak ve soğan katman katman dizilir, üzerine tuzlu su dökülür ve birkaç hafta kendi hâline bırakılır.
Sonunda kavanozdan iki armağan çıkar. Birincisi süzülen ateşli turşu suyudur: altın-turuncu, ekşi, yakıcı ve derin aromalı bir sıvı. Bir kaşığı mercimek ya da tarhana çorbasını, bir salatayı, bir tabak kuru fasulyeyi bambaşka bir yere taşır. İkincisi kavanozda kalan sebzelerdir: mayalanmış sarımsak, zerdeçal ve biber, olduğu gibi meze olarak yenir ya da ezilip ateşli bir sos olur.
Bu bir mayalı turşudur; Turşunun İki Yolu yazımızda anlattığımız gibi asidi sebzelerin kendi laktik asit bakterileri üretir, sirke eklenmez. Sebzeler soyulmadan, yalnızca yıkanarak girer; bakterilerin evi kabuktur.

Malzemeler
2 litrelik 1 cam kavanoz için:
Kökler, biberler ve baharat
- 40 g taze zerdeçal kökü (yaklaşık 8 cm), soyulmadan fırçayla yıkanmış
- 100 g taze zencefil kökü (yaklaşık 18 cm), soyulmadan fırçayla yıkanmış
- 200 g kırmızı sivri acı biber, sapları alınmış
- 3 baş sarımsak, dişleri ayrılıp soyulmuş
- 3 orta boy kuru soğan, soyulmuş
- 1 çay kaşığı tane karabiber
- İsteğe bağlı: 100 g bayır turpu (yaban turpu) kökü; 2–3 dal kekik ya da biberiye; 1 limonun ince kabuğu
Salamura (litrede 50 g tuz)
- 1 litre (4 su bardağı) içme suyu
- 50 g (yaklaşık 3 yemek kaşığı) katkısız, iyotsuz salamura tuzu
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml; 1 yemek kaşığı salamura tuzu yaklaşık 17 g. Sebzeleri suyun altında tutacak temiz bir cam ağırlık gerekir. Acı biberle ve zerdeçalla çalışırken ince mutfak eldiveni takmanızı öneririz: Biber cildi yakar, zerdeçal parmakları günlerce sarıya boyar.
Neden karabiber? Zerdeçalın sarı rengini veren kurkumin, bağırsaktan çok az emilir ve vücutta hızla dönüştürülür. Karabiberin acılığını veren piperin ise bu dönüşümü yavaşlatır: Gönüllülerle yapılan bir çalışmada kurkumin piperinle birlikte alındığında kandaki düzeyinin yaklaşık yirmi kat arttığı ölçülmüştür. Anadolu mutfağında zerdeçalın hep karabiberle yan yana durması belki de bu yüzdendir.
Yapılışı

Katman katman: dipte zerdeçal, zencefil ve sarımsak; ortada biber; üstte soğan.
- Salamurayı hazırlayınız. 1 litre suyu tuzla bir taşım kaynatınız; tuz eriyince ocaktan alınız ve oda sıcaklığına kadar tamamen soğutunuz. Neden? Kaynatmak şebeke suyundaki kloru uçurur; sıcak su ise sebzelerin kabuğundaki bakterileri öldürür.
- Kökleri ve biberleri hazırlayınız. Eldiveninizi takınız. Zerdeçalı, zencefili ve (kullanıyorsanız) bayır turpunu fırçayla yıkayınız, soymayınız; bir rende ya da keskin bir bıçakla 2–3 mm kalınlığında yuvarlak diskler hâlinde dilimleyiniz. Acı biberleri boyuna ikiye bölünüz. Soğanları halka halka, sarımsak dişlerini ikiye kesiniz.
- Katman katman diziniz. Temiz kavanozun dibine zerdeçal, zencefil ve sarımsağı, üzerine karabiberi ve acı biberleri, onun üstüne soğan halkalarını, varsa kekik ya da biberiye dallarını ve limon kabuğunu, en üste de bayır turpu dilimlerini diziniz. Her katı elinizle hafifçe bastırınız.
- Tuzlu suyu dökünüz. Soğumuş tuzlu suyu sebzeler en az 2 cm örtülecek şekilde yavaş yavaş dökünüz; araya sıkışan hava kabarcıklarının çıkması için kavanozu hafifçe sallayınız. Cam ağırlıkla sebzeleri suyun altına bastırınız; ağızda 3–4 cm boşluk kalsın.
- Kapağı gevşek kapatınız. Kapağı yalnızca hafifçe çevirerek kapatınız ve kavanozu bir tabağın üzerine koyunuz. Kaynak tarifteki bez ve lastik yerine gevşek kapağı öneriyoruz: Hem gaz çıkar hem de sinek ve toz giremez.
- Mayalandırınız. Kavanozu güneş görmeyen, 18–22 °C bir yerde bekletiniz. İlk günlerde kabarcıklar yükselir, su bulanıklaşır ve zerdeçaldan altın-turuncu bir renk alır. İki günde bir sebzelerin suyun altında kaldığına bakınız; yüzeyde ince, beyaz bir zar görürseniz temiz bir kaşıkla alınız.
- Süzünüz. 2–3 hafta sonra, ekşilik ve acılık yerine geldiğinde suyu temiz bir süzgeçten geçirerek kapaklı bir cam kaba alınız ve buzdolabına kaldırınız. Kavanozda kalan sebzeleri de atmayınız: Kendi kavanozlarında, biraz turşu suyuyla örtülü olarak buzdolabında saklayınız.

Bir tas tarhana, üstüne bir kaşık ateşli turşu suyu: kış akşamının sıcaklığı.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Sarımsak neden maviye dönebilir? Mayalanan kavanozda sarımsak dişlerinin bazen yeşile, maviye dönmesi okurlarımızı çok korkutur; Acılı Sarımsak Turşusu tarifimizde de karşılaşmıştık. Bu bir bozulma değildir. Sarımsağın kükürtlü bileşikleri, ekşi ortamda sarımsağın kendi amino asitleriyle tepkimeye girer ve klorofile benzeyen, pirol halkalı mavi-yeşil pigmentler oluşur. Pigmentler zararsızdır; tadı da değiştirmez. Özellikle yeni hasat edilmemiş, bir süre bekletilmiş sarımsakta daha sık görülür.
Mutfağın Bilimi: Neden litrede 50 g tuz? Sarımsak ve soğan asidi düşük sebzelerdir ve mayalanmanın ilk günlerinde kavanozu laktik asit birikene kadar koruyan şey tuzdur. Bu tarifte kavanozun yarısından fazlası sebzedir; sebzelerin suyu salamurayı seyreltir. Litrede 50 g ile başlayan tuz, sebzelerin suyuyla dengelendiğinde yaklaşık 25–26 g'a iner; bu, mayalı turşu için güvenli alt sınırdır. Kaynak tarifteki "bir tutam tuz", bir litre su için bu sınırın çok altında kalıyordu.
Mutfağın Bilimi: Acılık nereden gelir, neden yumuşar? Biberin acılığını veren kapsaisin dayanıklı bir bileşiktir; mayalanmada pek değişmez ve turşu suyuna yavaş yavaş geçer. Bayır turpunun ve bir ölçüde sarımsağın burnu yakan keskinliği ise başka bir kaynaktan gelir: Kesilen hücrelerde bir enzim, kükürtlü bileşikleri uçucu izotiyosiyanatlara ve allisine çevirir. Bu uçucu bileşikler haftalar içinde dönüşür ve azalır; bu yüzden olgunlaşmış ateşli turşu suyu ilk günkü kadar "burun yakmaz", acılığı daha yuvarlak ve derindir.
Neden Sofranızda Olmalı?
Bu kavanoz, Anadolu mutfağının kışın en çok başvurduğu bitkilerini bir araya getirir. Zerdeçalın kurkumini, zencefilin gingerolleri, sarımsağın kükürtlü bileşikleri ve acı biberin kapsaisini, üzerlerinde en çok araştırma yapılan bitkisel bileşikler arasındadır. Kurkuminin vücutta az emildiği, karabiberdeki piperinle birlikte alındığında emiliminin belirgin biçimde arttığı gönüllülerle yapılan bir çalışmada gösterilmiştir; tarifte karabiberin yer alması bu yüzdendir. Pastörize edilmeyen ev yapımı turşu suyu, mayalanmayı yürüten canlı laktik asit bakterilerini de taşır. Bir iki kaşıkla yemeğin lezzetini derinleştirir, tuzlu ve yağlı yemeğe ihtiyaç duymadan sofraya keskin bir tat katar.
Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.
Zerdeçal, zencefil ve sarımsak kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşebilir; bu ilaçları kullananlar ve ameliyat öncesi dönemde olanlar hekimine danışmalıdır. Safra kesesi taşı olanlar zerdeçalda, mide ve reflü hassasiyeti olanlar acı biberde dikkatli olmalıdır. Turşu suyu tuz içerir; tansiyonu yüksek olanlar dikkat etmelidir. Mayalı turşu doğal olarak tiramin ve histamin içerir; MAO inhibitörü grubundan ilaç kullananlar ve histamin hassasiyeti olanlar hekimine danışmalıdır.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
Tuzu "bir tutam" koymak. Sarımsak ve soğan tuzsuz kalınca kavanoz korumasız kalır. Litrede 50 g tuzu tartarak koyunuz.
Kökleri soymak. Zerdeçalın ve zencefilin kabuğu ince ve aromalıdır; laktik asit bakterileri de kabukta yaşar. Fırçayla yıkamak yeter.
Kurutulmuş toz zerdeçal kullanmak. Toz zerdeçal suyu çamurlaştırır ve dibe çöker. Taze kök kullanınız; bulamazsanız tarifi zerdeçalsız yapınız.
Sıcak tuzlu su dökmek. Sıcak su bakterileri öldürür ve sarımsağı pişirir. Oda sıcaklığına kadar soğutunuz.
Bez ve lastikle örtmek. Bezden toz, sinek ve küf sporları girebilir. Gevşek kapak ve tabak kullanınız.
Eldivensiz çalışmak. Acı biber eli ve gözü yakar, zerdeçal parmakları boyar. İnce mutfak eldiveni takınız.
Sirke eklemek. Sirke mayalanmayı başlatan bakterileri baskılar. Mayalı turşuya sirke konmaz.
Mavi sarımsağı bozuldu sanıp atmak. Mavi-yeşil sarımsak zararsızdır. Atmanız gereken, sümüksü doku, renkli küf ve kokuşmuş kokudur.
Sunum Önerileri
Ateşli turşu suyunu bir çeşni gibi kullanınız: Mercimek, tarhana ya da işkembe çorbasının üstüne bir iki kaşık; zeytinyağıyla çırpılıp bir kış salatasına sos; kuru fasulyenin, nohut yemeğinin yanına birkaç damla. Biraz turşu suyu, zeytinyağı ve kekikle tavuğu ya da sebzeyi marine edebilirsiniz; pişen yemeklerde canlı bakteriler ısıdan etkilenir, bu yüzden bir kısmını sofrada çiğ ekleyiniz. Kavanozda kalan sebzeleri ince doğrayıp bir tabak meze yapabilir ya da birkaç kaşık turşu suyuyla ezip ateşli bir sos hazırlayabilirsiniz.
Saklama ve Güvenlik
Süzülen turşu suyunu kapaklı cam bir kapta buzdolabında saklayınız ve 2 ay içinde tüketiniz. Kavanozda kalan sebzeleri biraz turşu suyuyla örtülü olarak buzdolabında saklayınız ve 1 ay içinde tüketiniz. Buzdolabında da çok yavaş mayalanma sürer; kapağı birkaç günde bir açıp gazı salınız. Bulanıklık, dipte tortu ve ekşi, keskin koku normaldir. Yüzeyde renkli ya da tüylü küf, sümüksü ya da sünen bir kıvam, çürük ve kokuşmuş bir koku görürseniz tadına bakmadan dökünüz ve kavanozu iyice yıkayınız. Emin olamadığınızda dökmek her zaman doğru karardır.
Bu Tarifin Sirkeleri
Ateşli turşu suyu sirkesiz mayalanır; asidini kendi bakterileri üretir. Aynı bitkilerin canlı sirkedeki hâllerini de sofranızda bulundurabilirsiniz: Zencefil, zerdeçal ve karabiberin bir arada olduğu sirkemiz, Daye Hatun'un en çok sevilen sirkelerinden biridir. Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer; titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir.
Aynı bitkilerin canlı sirkeleri
Sarımsak ve acı sevenler için
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Mayalı turşuya sirke eklenmez. Zencefil ve zerdeçal kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşebilir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- Shoba G, Joy D, Joseph T, Majeed M, Rajendran R, Srinivas PS. Influence of piperine on the pharmacokinetics of curcumin in animals and human volunteers. Planta Medica. 1998;64(4):353–356.
- Hewlings SJ, Kalman DS. Curcumin: a review of its effects on human health. Foods. 2017;6(10):92.
- Bayan L, Koulivand PH, Gorji A. Garlic: a review of potential therapeutic effects. Avicenna Journal of Phytomedicine. 2014;4(1):1–14.
- Imai S, Akita K, Tomotake M, Sawada H. Identification of two novel pigment precursors and a reddish-purple pigment involved in the blue-green discoloration of onion and garlic. Journal of Agricultural and Food Chemistry. 2006;54(3):843–847.
- Breidt F, McFeeters RF, Pérez-Díaz I, Lee CH. Fermented vegetables. In: Doyle MP, Buchanan RL, eds. Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers. 4th ed. ASM Press; 2013:841–855.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.