Çocukluğumun kış akşamlarında kilerdeki büyük küpün kapağı açıldığında önce o ekşi, mayamsı koku yayılırdı; ardından küpten iri, altın sarısı lahana dilimleri çıkardı. Mayalı Lahana Turşusu tarifimizde lahanayı ince kıyıp kendi suyunda mayalandırmıştık. Bu kez aynı lahanayı Anadolu'nun alışkın olduğu yolla kuruyoruz: iri dilimler, bol salamura, birkaç diş sarımsak ve bir kuru biber.
Lahana koçanından tutunacak şekilde iri dilimlere ayrılır, sarımsak, defne yaprağı ve maydanoz saplarıyla kavanoza dizilir; üzerine kaynatılıp soğutulmuş tuzlu su dökülür. Lahana haşlanmaz, sirke de eklenmez. Serin bir köşede üç ila altı hafta içinde dilimler yavaş yavaş mayalanır, beyazdan altın sarısına döner, içine kadar ekşir ama diriliğini korur. Sofraya yaprak yaprak açılarak gelir; isteyen tek başına yer, isteyen Karadeniz usulü tereyağında kavurur.
Bu da bir mayalı turşudur; bilim dilindeki adıyla laktofermente. Turşunun İki Yolu yazımızda anlattığımız gibi asidi lahananın üzerindeki laktik asit bakterileri kendileri üretir. Bazı karma tariflerde salamuraya sirke de katılır; biz katmıyoruz, çünkü sirke mayalanmayı başlatan bakterileri baskılar.

Malzemeler
2 litrelik 1 cam kavanoz için:
Lahana ve baharatlar
- 1 küçük ya da yarım büyük beyaz turşuluk lahana (dış yaprakları ayıklandıktan sonra yaklaşık 1 kg)
- 5 diş sarımsak, soyulup hafifçe çatlatılmış
- 2 adet defne yaprağı
- 5–6 sap maydanoz (yalnızca sapları)
- 1 adet kuru kırmızı biber (acı isterseniz 2 adet)
- 1 sağlam dış yaprak (üstü örtmek için)
Salamura (litrede 50 g tuz)
- 1 litre (4 su bardağı) içme suyu
- 50 g (yaklaşık 3 yemek kaşığı) katkısız, iyotsuz salamura tuzu
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml; 1 yemek kaşığı salamura tuzu yaklaşık 17 g. Salamuranın bir kısmı artabilir; artanı bir şişede buzdolabında saklayınız, seviye düşerse eklersiniz. Dilimleri salamuranın altında tutacak temiz bir cam ağırlık gerekir.
Neden litrede 50 g tuz? İri lahana dilimleri, kıyılmış lahana gibi tuzla ovulup kendi suyunu salmaz; salamurayı dışarıdan alır. Kavanozda zamanla lahananın kendi suyu da salamuraya karışır ve tuzu seyreltir. Litrede 50 g ile başlayan salamura, birkaç gün içinde lahananın suyuyla dengelendiğinde yine de litrede 25 g'ın üstünde kalır; bu, mayalı turşu için güvenli alt sınırdır.
Yapılışı

Dilimler beyazdan altın sarısına dönünce turşu sofraya hazırdır.
- Salamurayı hazırlayınız. 1 litre suyu tuzla bir taşım kaynatınız; tuz eriyince ocaktan alınız ve oda sıcaklığına kadar tamamen soğutunuz. Neden? Kaynatmak şebeke suyundaki kloru uçurur; klor laktik asit bakterilerini yavaşlatır.
- Lahanayı dilimleyiniz. Yeşil ve yıpranmış dış yaprakları ayırınız; en sağlam olanı üstü örtmek için saklayınız. Lahanayı ikiye, sonra her yarısını dört dilime, koçanından geçerek kesiniz; koçan yaprakları bir arada tutar. Dilimleri soğuk suda kısaca çalkalayıp süzdürünüz. Lahanayı haşlamayınız.
- Kavanozu hazırlayınız. Kavanozu, kapağını ve cam ağırlığı sıcak, sabunlu suyla yıkayıp iyice durulayınız. Kapağın içi kaplamalı, sağlam ve paslanmamış olmalıdır. Sarımsağın yarısını, bir defne yaprağını ve maydanoz saplarının yarısını kavanozun dibine koyunuz.
- Diziniz. Lahana dilimlerini kavanoza sıkıca, aralarında boşluk kalmayacak şekilde diziniz; ortaya kalan sarımsağı, defneyi, maydanoz saplarını ve kuru biberi yerleştiriniz. Kavanozun omuz hizasında durunuz.
- Salamurayı dökünüz. Soğumuş salamurayı dilimler en az 1 cm örtülecek şekilde dökünüz. Ayırdığınız dış yaprağı bir örtü gibi serip cam ağırlıkla bastırınız. Ağızda 3–4 cm boşluk bırakınız; mayalanmanın ilk haftasında salamura köpürerek yükselir.
- Kapağı gevşek kapatınız. Kapağı yalnızca hafifçe çevirerek kapatınız ve kavanozu, taşan salamurayı tutması için bir tabağın üzerine koyunuz. Kapağı sıkı kapatacaksanız ilk iki hafta biriken gazı her gün kısa süre açarak salınız.
- Mayalandırınız. Kavanozu güneş görmeyen, 18–22 °C bir yerde bekletiniz. İlk günlerde kabarcıklar ve köpük yükselir, salamura bulanıklaşır. Haftada iki kez dilimlerin salamuranın altında kaldığını kontrol ediniz; yüzeyde ince, beyaz bir zar görürseniz temiz bir kaşıkla alınız.
- Tadıp buzdolabına kaldırınız. İlk tadımı 3. hafta yapınız. İri dilimler kıyılmış lahanadan yavaş mayalanır; çoğu mutfakta 4–6 hafta içinde içine kadar ekşir. Dilimler altın sarısına dönüp ekşiliği beğendiğinizde ağırlığı çıkarınız, kapağı kapatınız ve kavanozu buzdolabına alınız.

Bir tava hamsi, bir dilim mısır ekmeği ve bir kâse lahana turşusu: Karadeniz'in kış sofrası.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Lahana neden haşlanmaz? Lahananın yaprakları incedir; tuz ve su içine kendiliğinden işler, haşlamaya gerek yoktur. Haşlamak ise iki zarar verir: Sıcak, yaprakların üzerindeki laktik asit bakterilerini öldürür ve mayalanmayı başlatacak "maya"yı ortadan kaldırır; aynı zamanda hücre duvarlarındaki pektini gevşeterek dokuyu yumuşatır. Böyle bir lahana turşuda çabuk yumuşar, salamura da sünmeye başlayabilir.
Mutfağın Bilimi: İri dilim neden yavaş mayalanır? Kıyılmış lahanada şeker, tuzla ovulan hücrelerden hemen dışarı çıkar ve bakterilerin önüne konur. İri dilimde ise şekerin yaprak içinden salamuraya geçmesi günler alır; salamura da dışarıdan eklendiği için şeker daha seyreltiktir. Bu yüzden bakteriler daha yavaş çalışır ve turşu üç ila altı haftada olgunlaşır. Ortaya çıkan asit de biraz daha azdır; Türk usulü lahana turşusu, ince kıyılmış ekşi lahanaya göre daha yumuşak, daha "tatlı ekşi" bir tat verir.
Mutfağın Bilimi: Köpük, zar ve sabır. Mayalanmanın ilk günlerinde salamurada hem laktik asit bakterileri hem de havayı seven başka mikroorganizmalar çoğalır. Gaz üreten bakteriler köpürmeye, yüzeyde çoğalan bazı mayalar ise ince, beyaz bir zara yol açar. Laktik asit biriktikçe ortam ekşir ve bu mikroorganizmalar geri çekilir; pH birkaç gün içinde güvenli eşik olan 4,6'nın altına iner. Zarı sık sık almak, dilimleri salamuranın altında tutmak ve tuzu yeterli tutmak bu ilk dönemi sorunsuz geçirmenin üç anahtarıdır.
Neden Sofranızda Olmalı?
Mayalanma lahanayı yalnızca saklamaz, dönüştürür. Lahananın lifi bağırsaktaki dost bakterilerin besinidir; pastörize edilmeyen ev turşusu ise bunlara mayalanmayı yürüten canlı laktik asit bakterilerini de ekler. Lahananın kükürtlü bileşikleri (glukozinolatlar) mayalanırken yeni bileşiklere dönüşür; turşu aynı zamanda C vitamininin büyük kısmını aylarca korur. Mayalı gıdaları her gün tüketen gönüllülerle yapılan bir çalışmada bağırsak mikrobiyotasının çeşitlendiği ve bazı iltihap belirteçlerinin azaldığı görülmüştür. Ayrıntılarını Mayalı Lahana Turşusu tarifimizdeki "Bilim Ne Diyor?" bölümünde bulabilirsiniz.
Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.
Turşu tuz içerir; tuz kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Mayalı turşu doğal olarak tiramin ve histamin içerir; MAO inhibitörü grubundan ilaç kullananlar ve histamin hassasiyeti olanlar hekimine danışmalıdır.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
Koçanı tamamen çıkarmak. Koçansız dilimler dağılır, yapraklar salamurada yüzer. Her dilimde biraz koçan kalsın.
Lahanayı haşlamak. Bakteriler ölür, doku yumuşar, salamura sünebilir. Lahana çiğ girer.
Tuzu azaltmak. Litrede 50 g'ın altına inmeyiniz; lahananın suyu salamurayı zaten seyreltir.
İyotlu ya da katkılı tuz kullanmak. Salamura bulanır, bakteriler yavaşlar. Katkısız, iyotsuz salamura tuzu kullanınız.
Sıcak salamura dökmek. Sıcak salamura lahananın üzerindeki bakterileri öldürür. Oda sıcaklığına kadar soğutunuz.
Kavanozu ağzına kadar doldurmak. İlk haftada salamura köpürüp taşar. Ağızda 3–4 cm boşluk bırakınız.
Sirke eklemek. Sirke mayalanmayı başlatan bakterileri baskılar. Mayalı turşuya sirke konmaz.
Erken buzdolabına kaldırmak. İri dilimler yavaş ekşir; iki haftada buzdolabına alınan turşu orada çok yavaş olgunlaşır. Tadarak karar veriniz.
Sunum Önerileri
Dilimleri yaprak yaprak açıp bir kâsede, üzerine birkaç damla zeytinyağı ve pul biber gezdirerek sununuz. Hamsi tavanın, kuru fasulyenin, etli pilavın ve kavurmanın yanında ağız tadını tazeler. Karadeniz'de lahana turşusu doğranıp tereyağında, bir kaşık salça ve pul biberle kavrulur; kavrulan turşunun canlı bakterileri ısıdan etkilenir, bu yüzden kâsenin bir kısmını mutlaka soğuk sununuz. Yaprakları büyük kalan dilimler, pirinçli iç ile sarılıp turşu sarması olarak da pişirilebilir.
Saklama ve Güvenlik
Mayalanma tamamlandıktan sonra kavanozunuzu buzdolabında saklayınız ve 2 ay içinde tüketiniz. Dilimleri her seferinde temiz ve kuru bir maşa ya da çatalla alınız; kalanlar salamuranın altında kalmalıdır. Bulanık salamura, dipteki beyaz tortu ve hafif ekşi, mayamsı koku mayalı turşuda normaldir. Yüzeyde ince, beyaz ve düz bir zar çoğunlukla zararsız kahm mayasıdır; erken fark edildiğinde alınır, altındaki turşu kontrol edilir. Yüzeyde siyah, yeşil, pembe ya da renkli, tüylü küf, kararmış ve yumuşamış yapraklar, sümüksü ya da sünen salamura, çürük ve kokuşmuş bir koku görürseniz turşuyu tadına bakmadan dökünüz ve kavanozu iyice yıkayınız. Emin olamadığınızda dökmek her zaman doğru karardır.
Bu Tarifin Sirkeleri
Bu turşu sirkesiz mayalanır; asidini kendi bakterileri üretir. Sirke ise sofrada yerini alır: hamsinin üzerine birkaç damla, yanına kurulan roka ya da soğan salatasına birkaç kaşık. Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer; titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir.
Hamsi, salata ve sofra için
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Mayalı (laktofermente) turşuya sirke eklenmez; sofradaki sirke miktarı yalnızca lezzet içindir. Bu tarif tuz içerdiğinden, tuz kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- Pederson CS, Albury MN. The Sauerkraut Fermentation. New York State Agricultural Experiment Station Bulletin 824. Geneva, NY; 1969.
- Breidt F, McFeeters RF, Pérez-Díaz I, Lee CH. Fermented vegetables. In: Doyle MP, Buchanan RL, eds. Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers. 4th ed. ASM Press; 2013:841–855.
- Fleming HP, McFeeters RF, Breidt F. Fermented and acidified vegetables. In: Downes FP, Ito K, eds. Compendium of Methods for the Microbiological Examination of Foods. 4th ed. APHA; 2001:521–532.
- Hutkins RW. Microbiology and Technology of Fermented Foods. 2nd ed. Wiley-Blackwell; 2019.
- USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015.
- Ciska E, Pathak DR. Glucosinolate derivatives in stored fermented cabbage. Journal of Agricultural and Food Chemistry. 2004;52(26):7938–7943.
- Wastyk HC, Fragiadakis GK, Perelman D, et al. Gut-microbiota-targeted diets modulate human immune status. Cell. 2021;184(16):4137–4153.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.