Soğan Filizi Turşusu: Körpe Saplar, Kıtır, Canlı Sirkeyle

Soğan Filizi Turşusu: Körpe Saplar, Kıtır, Canlı Sirkeyle

Bahar sonunda soğan tarlasında bir sabah, yeşil yaprakların arasından dimdik, içi boş bir sap yükselir; ucunda da kâğıt gibi ince bir zarla sarılı, damla biçiminde bir tomurcuk. Bu, soğanın çiçek sapıdır. Kimi yörede "soğan filizi", kimi yörede "soğan erkeği", "soğan zıpçığı", "soğan cücüğü" ya da "soğan zibeği" denir. Tomurcuk açmadan, yani börtmeden önce körpe körpe toplanır; geciken sap odunlaşır. Turşuya ise filizin yalnızca taze sapı girer: Tomurcuğun içinde tohum taslakları vardır, onları saran kısım da ağaç kabuğu gibi serttir ve yenmez.

Tomurcuğu ve sert alt ucu ayıklanan körpe saplar kavanoz boyunda kesilip dik dizilir; kişniş, karabiber, defne ve bir tutam pul biberle tatlı-ekşi bir salamurada bir hafta bekler. Kavanozu açtığınızda saplar açık altın sarısına dönmüş, kıtır, hafif soğan kokulu ve tatlımsıdır. Kuzu pirzolanın, köftenin, ızgara balığın ya da bir tabak cacığın yanında baharın tadını taşır.

Tarifin üç sırrı var: Filizi zamanında toplamak, yarım dakika haşlamak ve salamurayı soğuk kurmak. Turşunun İki Yolu yazımızda anlattığımız gibi bu bir sirke turşusudur; sirke sudan iki kat fazladır ve kavanozu sirkenin asidi korur. Sirkeyi ısıtmadığımız için canlı sirkenin aroması filizlere olduğu gibi geçer.

Soğan filizi turşusu tarif kartı: verim 500 ml'lik 1 kavanoz, hazırlık 20 dakika, pişirme 30 saniye, dinlendirme 1 hafta, zorluk kolay, saklama buzdolabında 2 ay

Malzemeler

500 ml'lik 1 cam kavanoz için:

Filizler

  • yaklaşık 400 g soğan filizi (tomurcuğu kapalı, sapı körpe ve parlak yeşil); tomurcukları ve sert alt uçları ayıklanınca yaklaşık 250 g körpe sap kalır
  • 1 adet defne yaprağı

Salamura (2 ölçü sirke : 1 ölçü su)

  • 160 ml (yaklaşık ⅔ su bardağı) Elma Sirkelerimiz (asitliği en az yüzde 5)
  • 80 ml (yaklaşık ⅓ su bardağı) içme suyu
  • 40 g (yaklaşık 3 yemek kaşığı) toz şeker
  • 1 çay kaşığı (yaklaşık 6 g) katkısız, iyotsuz salamura tuzu
  • ½ çay kaşığı kişniş tohumu
  • ½ çay kaşığı tane karabiber
  • 1 tutam acı pul biber

Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml.

Filiz nerede bulunur? Soğan filizi Mayıs ve Haziran'da, soğan tarlalarında ve bahçelerinde çıkar; pazarlarda kısa bir süre, küçük demetler hâlinde satılır. Soğanını kendi bahçesinde yetiştirenler bu sapları zaten erkenden kırar; soğanın başı daha iyi gelişsin diye. Turşuluk filizin tomurcuğu sıkı ve kapalı, sapı parmakla bükülünce kırılmadan esneyecek kadar körpe olmalıdır. Tomurcuk turşuya girmez; yalnızca filizin ne kadar genç olduğunu gösteren bir işarettir.

Yapılışı

Daye Hatun tezgâhın başında, omzunun üstünden görülüyor; tomurcukları kesilmiş körpe soğan filizi saplarını kavanoza dik olarak diziyor; kesilen tomurcuk başları kesme tahtasında duruyor

Tomurcuklar kesilip ayrılır; kavanoza yalnızca körpe saplar girer.

  1. Baharatlı suyu hazırlayınız. Küçük bir tencerede 80 ml içme suyunu şeker, tuz, kişniş, karabiber ve pul biberle bir taşım kaynatıp ocaktan alınız ve tamamen soğumaya bırakınız. Sirkeyi bu aşamada eklemeyiniz; canlı sirkenin aroması ve canlılığı ısıya dayanıklı değildir.
  2. Filizleri ayıklayınız. Filizleri iyice yıkayınız. Tomurcuğu, sapla birleştiği boğumun hemen altından keserek ayırınız ve atınız. Neden? Tomurcuğun içinde tohum taslakları vardır; onları saran zar ve boğum ağaç kabuğu gibi serttir, turşuda da yumuşamaz. Ardından her sapın alt ucunu parmaklarınızla bükünüz; sap, körpe kısmın bittiği yerden kendiliğinden kırılır. Sert, açık renkli alt uçları da atınız. Kalan körpe sapları kavanozunuzun boyundan 2 cm kısa parçalar hâlinde kesiniz.
  3. 30 saniye haşlayınız. Bir tencere suyu kaynatınız. Filizleri kaynar suya batırıp 30 saniye tutunuz ve hemen buzlu suya alınız; soğuyunca süzüp kurulayınız. Neden? Kısa haşlama sapın çiğ keskinliğini alır ve içi boş sapın dokusundaki havayı çıkarır; salamura içeri daha kolay girer, saplar yüzeye çıkmaz.
  4. Kavanozu hazırlayınız. Kavanozu ve kapağını sıcak, sabunlu suyla yıkayıp iyice durulayınız ve kurutunuz. Kapağın içi kaplamalı, sağlam ve paslanmamış olmalıdır. Defne yaprağını dibe koyunuz.
  5. Kavanoza diziniz. Sap parçalarını kavanoza dik olarak, sıkıca ama ezmeden diziniz; kısa kalan parçaları aralara yerleştiriniz.
  6. Sirkeyi ekleyip dökünüz. Soğumuş baharatlı suya 160 ml sirkeyi ekleyip karıştırınız ve baharatlarıyla birlikte kavanoza dökünüz. Filizler en az 1 cm salamuranın altında kalmalıdır; salamura yetmezse su değil, biraz daha sirke ekleyiniz. Kavanozu hafifçe sallayarak sapların içindeki havayı çıkarınız, ağızda 1–2 cm boşluk bırakıp kapağı kapatınız.
  7. Buzdolabında dinlendiriniz. Kavanozu hemen buzdolabına koyunuz. Turşunuz 2–3 gün sonra yenebilir; aromasının oturması için 1 hafta beklemek en iyisidir.

Koyu ahşap masada kalaylı bakır tepside el boyaması kâsede altın sarısı soğan filizi turşusu; masada ızgara kuzu pirzola, lavaş, cacık, taze nane ve ince belli bardakta çay

Kuzu pirzola, cacık ve bir kâse soğan filizi: baharın son haftalarının tadı.

Mutfağın Bilimi

Mutfağın Bilimi: Neden "börtmeden önce"? Soğan çiçek sapını yükseltmeye başladığında bitkinin bütün gücü tohuma yönelir. Sap uzadıkça hücre duvarlarında odunsu bir madde olan lignin birikir; tomurcuk açıp çiçeğe döndüğünde sap sertleşir, liflenir ve turşuluk olmaktan çıkar. Tomurcuk henüz zarının içindeyken toplanan sap ise körpe, sulu ve kıtırdır. Tomurcuğun kendisi ise erkenden sertleşir: İçinde çiçek ve tohum taslakları gelişir, onları saran zarlar ve sapla birleştiği boğum ağaç kabuğu gibi lifli bir yapıya döner. Bu yüzden tomurcuk atılır, turşu sapın körpe kısmından yapılır. Alt uçtan bükerek kırma yöntemi de aynı nedenle işe yarar: Sap, odunlaşmanın başladığı yerden kendiliğinden ayrılır.

Mutfağın Bilimi: Hafif soğan, keskin değil. Soğanın göz yaşartan keskinliği, hücreler kesilince ortaya çıkan kükürtlü bileşiklerden gelir. Çiçek sapında bu bileşikler soğan başına göre çok daha azdır; filizin tadı bu yüzden taze soğan ile pırasa arasında, yumuşak ve tatlımsıdır. Kısa haşlama kalan keskinliği de alır. Filizlerin parlak yeşili ise ekşi ortamda birkaç gün içinde zeytin yeşiline döner; klorofilin merkezindeki magnezyum yerini hidrojene bırakır. Bu bir bozulma değil, turşunun olgunlaştığının işaretidir.

Mutfağın Bilimi: Neden 2 : 1? Kaynak tariflerde filizler 1 ölçü sirke, 1 ölçü suyla kurulur. Soğan filizi ise çiğ, asidi düşük ve içi boş bir saptır; boşluğundaki su asidi seyreltir. Daye Hatun sirkelerinin titrasyonla ölçülmüş asitliği yüzde 5 ve üzerindedir; 160 ml sirke yaklaşık 8 gram asit taşır. Filizlerin ve suyun suyuyla dengelendiğinde kavanozdaki asit oranı yaklaşık yüzde 1,5 olur; bu, pH'ı güvenli eşik olan 4,6'nın rahatça altında tutar. Tarif ısıl işlem görmediği için yalnızca buzdolabında saklanır; nedenini Kavanozun Bilimi yazımızda anlattık.

Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar

Tomurcuğu kavanoza koymak. Tomurcuk ve içindeki tohum taslakları ağaç kabuğu gibi serttir, yenmez. Boğumun altından kesip atınız.

Geç toplanmış filiz kullanmak. Tomurcuğu açmaya başlamış ya da sapı solgunlaşmış filiz odunsu ve liflidir. Tomurcuğu sıkı, sapı parlak filizleri seçiniz.

Sert alt uçları bırakmak. Alt uçlar turşuda yumuşamaz. Bükerek kırınız; kırıldığı yer, körpe kısmın sınırıdır.

Haşlamayı atlamak ya da uzatmak. Haşlanmayan sapın içinde hava kalır ve sap yüzeye çıkar; uzun haşlanan sap kıtırlığını kaybeder. Otuz saniye yeter.

Sapların içindeki havayı bırakmak. İçi boş saplarda hava kalırsa filizler yüzeye çıkar. Salamurayı döktükten sonra kavanozu hafifçe sallayınız.

Sirkeyi kaynatmak. Kaynayan sirkenin asidi buharla uçar ve canlılığı kaybolur. Yalnızca suyu baharatla kaynatınız.

Salamuraya su eklemek. Ekşi bulursanız sirkeyi azaltmayınız; şekeri biraz artırınız.

Kavanozu kilerde saklamak. Bu tarif yalnızca buzdolabı içindir; kavanozu ters çevirmek de koruma sağlamaz.

Sunum Önerileri

Kuzu pirzolanın, köftenin ve ızgara balığın yanında kavanoz boyundaki çubuklar hâlinde sununuz. Cacığın, yoğurtlu mezelerin ve bulgur pilavının kenarında hem renk hem ekşilik katar. Küçük parçalar hâlinde doğrayıp patates salatasına, yumurta salatasına ya da menemene son anda ekleyebilirsiniz. Servis tabağında birkaç damla zeytinyağıyla tamamlayabilirsiniz; zeytinyağı kavanoza değil, yalnızca servis tabağına konur.

Saklama ve Güvenlik

Kavanozunuzu yalnızca buzdolabında saklayınız ve 2 ay içinde tüketiniz. Oda sıcaklığında saklamayınız. Filizleri her seferinde temiz ve kuru bir çatalla alınız; kalanlar salamuranın altında kalmalıdır. Zamanla filizlerin rengi zeytin yeşiline döner ve dokusu biraz yumuşar; bu doğaldır. Kapak kabarır, salamura köpürür ya da süt gibi bulanıklaşır, filizler kayganlaşır, yüzeyde küf görülür ya da alışılmadık bir koku gelirse turşuyu tadına bakmadan atınız.

Bu Tarifin Sirkeleri

Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. Bu tarifte sirke ısıtılmadığı için canlı sirkenin aroması filizlere olduğu gibi geçer.

Bu tarifte kullandığımız

Şunlarla da deneyebilirsiniz

Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir; sirke azaltılmamalı, yerine su eklenmemelidir. Tarif şeker ve tuz içerdiğinden, kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.

Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

İlgili Yazılar

Kaynaklar

  1. USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015. (Sirke turşusunda sirke oranı)
  2. Brewster JL. Onions and Other Vegetable Alliums. 2nd ed. Wallingford: CABI; 2008. (Çiçek sapı oluşumu ve soğan başına etkisi)
  3. Block E. Garlic and Other Alliums: The Lore and the Science. Cambridge: Royal Society of Chemistry; 2010.
  4. McGee H. On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen. Revised ed. New York: Scribner; 2004. (Soğangiller, sebze pigmentleri ve turşu bölümleri)

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.

Etiketler: Tarif, Turşu, Turşu Sanatı, Soğan Filizi Turşusu, Soğan Filizi, Soğan Erkeği, Soğan Zıpçığı, Sirke Turşusu, Elma Sirkesi
Ekim 27, 2026
Listeye dön
cultureSettings.RegionId: 0 cultureSettings.LanguageCode: TR
Çerez Kullanımı

Sizlere en iyi alışveriş deneyimini sunabilmek adına sitemizde çerezler(cookies) kullanmaktayız. Detaylı bilgi için Kvkk sözleşmesini inceleyebilirsiniz.