Kışın pazar tezgâhlarının bir köşesinde, topraklı, yamru yumru küçük yumrular durur. Kimi "yer elması" der, kimi "Ankara turpu", kimi de hiç tanımaz geçer. Oysa çiğ yer elmasının kıtırlığı ve hafif tatlı, cevizimsi tadı turşuya çok yakışır; patates gibi göründüğüne bakmayın, ısırınca su kestanesini andırır.
Çubuk çubuk kesilen yer elması, etli sarı biber ve biraz soğanla birlikte önce limonlu tuzlu suda bir saat dinlenir, sonra hardal ve kereviz tohumu, kuru acı biber ve zerdeçallı tatlı-ekşi bir salamuraya girer. İki gün sonra kavanozda altın sarısı, kıtır kıtır bir turşu bulursunuz. Lahmacunun, döner dürümün, ızgara etin ya da bir tabak kuru fasulyenin yanında sürpriz bir eşliktir.
Tarifin iki sırrı var: Yer elmasını kararmadan limonlu suya almak ve salamurayı soğuk kurmak. Turşunun İki Yolu yazımızda anlattığımız gibi bu bir sirke turşusudur; sirke sudan iki kat fazladır ve kavanozu sirkenin asidi korur. Sirkeyi ısıtmadığımız için canlı sirkenin aroması yer elmasına olduğu gibi geçer.

Malzemeler
500 ml'lik 2 cam kavanoz için:
Sebzeler ve limonlu tuzlu su
- 450 g yer elması (sert, taze, filizlenmemiş)
- 1 adet etli sarı biber (yaklaşık 120 g), çekirdekleri alınıp 1 cm şeritler hâlinde kesilmiş
- 40 g (¼ su bardağı) tatlı beyaz soğan, iri doğranmış
- 1 adet limon, ikiye kesilmiş
- 1 litre soğuk içme suyu
- 40 g (yaklaşık 2 yemek kaşığı + 1 çay kaşığı) katkısız, iyotsuz salamura tuzu
Kavanoz dibi
- 4 adet kuru kırmızı acı biber
- 1 tatlı kaşığı sarı hardal tohumu
- 1 çay kaşığı kereviz tohumu (aktarlarda bulunur; yoksa çıkarabilirsiniz)
Salamura (2 ölçü sirke : 1 ölçü su)
- 250 ml (1 su bardağı) Elma Sirkelerimiz (asitliği en az yüzde 5)
- 125 ml (½ su bardağı) içme suyu
- 60 g (yaklaşık 5 yemek kaşığı) toz şeker; damak tadınıza göre ayarlayabilirsiniz
- 1 çay kaşığı toz zerdeçal
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml; 1 yemek kaşığı salamura tuzu yaklaşık 17 g.
Yapılışı

Limon suyuna sıkılır, çekirdekler elde kalır; yer elması kesildikçe bu suya girer.
- Limonlu tuzlu suyu hazırlayınız. Geniş bir kâseye 1 litre soğuk içme suyu koyunuz. Limonun iki yarısını, çekirdekleri elinizde kalacak şekilde suya sıkınız ve 40 g tuzu ekleyip eritiniz.
- Yer elmasını kesiniz. Yer elmalarını fırçayla, topraklarından iyice arınana kadar yıkayınız. Kabukları incedir; soymak isteğe bağlıdır. Her birini yaklaşık 6 mm kalınlığında, 2,5 cm uzunluğunda çubuklar hâlinde kesiniz ve kestikçe hemen limonlu suya atınız. Neden? Yer elmasının kesilen yüzeyi havayla buluşunca birkaç dakikada kararır; limonlu su bunu durdurur.
- Sebzeleri dinlendiriniz. Sarı biber şeritlerini ve soğanı da kâseye ekleyiniz. Kâseyi 1 saat buzdolabında bekletiniz. Ardından sebzeleri süzgeçten geçiriniz; durulamayınız. Neden? Tuz sebzeden bir miktar su çeker, dokuyu sıkılaştırır ve tadı içeriden verir; durulamak bu tuzu alır.
- Baharatlı suyu hazırlayınız. Küçük bir tencerede 125 ml içme suyunu şeker ve zerdeçalla bir taşım kaynatıp ocaktan alınız ve tamamen soğumaya bırakınız. Sirkeyi bu aşamada eklemeyiniz; canlı sirkenin aroması ve canlılığı ısıya dayanıklı değildir. Zerdeçal sıcak suda rengini daha kolay bırakır.
- Kavanozları hazırlayınız. Kavanozları ve kapaklarını sıcak, sabunlu suyla yıkayıp iyice durulayınız ve kurutunuz. Kapakların içi kaplamalı, sağlam ve paslanmamış olmalıdır.
- Kavanozlara diziniz. Kuru biberleri, hardal ve kereviz tohumunu iki kavanoza paylaştırınız. Süzülen sebzeleri üzerlerine sıkıca ama ezmeden yerleştiriniz.
- Sirkeyi ekleyip dökünüz. Soğumuş zerdeçallı suya 250 ml sirkeyi ekleyip karıştırınız ve iki kavanoza eşit paylaştırınız. Sebzeler en az 1 cm salamuranın altında kalmalıdır; salamura yetmezse su değil, biraz daha sirke ekleyiniz. Kavanozu hafifçe sallayarak hava kabarcıklarını çıkarınız, ağızda 1–2 cm boşluk bırakıp kapağı kapatınız.
- Buzdolabında dinlendiriniz. Kavanozları hemen buzdolabına koyunuz. Turşunuz 2 gün sonra yenmeye hazır olur.

Lahmacun, ayran ve bir kâse yer elması: kıtır, altın sarısı bir eşlik.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Neden kararır, limon nasıl durdurur? Yer elmasının hücrelerinde polifenol denen bileşikler ve bunları havanın oksijeniyle tepkimeye sokan bir enzim (polifenol oksidaz) ayrı bölmelerde durur. Bıçak hücreleri açınca ikisi buluşur ve kahverengi pigmentler oluşur; elmanın ya da patatesin kesince kararması da aynı tepkimedir. Limon iki yoldan durdurur: Sitrik asit ortamı ekşitir ve enzimin çalışmasını yavaşlatır; C vitamini ise oluşmaya başlayan renkli ara ürünleri geri çevirir. Çubukları kestikçe suya atmamızın ve suyun içinde tutmamızın nedeni budur. Kavanozda ise işi sirkenin asidi üstlenir.
Mutfağın Bilimi: Nişastasız bir yumru. Yer elması patatese benzer, ama içinde nişasta neredeyse yoktur. Enerjisini inülin denen, fruktoz birimlerinden oluşan suda çözünen bir lifte saklar. Bu yüzden çiğken unlu değil, su kestanesi gibi kıtır ve hafif tatlıdır; turşuda da bu kıtırlığını korur. İnülini sindirim enzimlerimiz parçalayamaz; bağırsaktaki bakteriler parçalar. Hassas sindirimi olanlarda gaz yapabildiği için yer elmasını ilk seferde az miktarda denemek iyi olur.
Mutfağın Bilimi: Neden 2 : 1? Kaynak tariflerde yer elması 1 ölçü sirke, 1 ölçü suyla kurulur. Yer elması ise asidi düşük, yoğun bir yumrudur ve kavanozun ağırlığının büyük bölümünü oluşturur. Daye Hatun sirkelerinin titrasyonla ölçülmüş asitliği yüzde 5 ve üzerindedir; 250 ml sirke yaklaşık 12,5 gram asit taşır. Sebzelerin ve suyun suyuyla dengelendiğinde kavanozdaki asit oranı yaklaşık yüzde 1,2 olur; 1 : 1 kurulsaydı yüzde 1'in altına inerdi. Bu pay pH'ı güvenli eşik olan 4,6'nın rahatça altında tutar. Zerdeçalın sarısı da bu ekşi ortamda parlak kalır; nedenini Körili Karnabahar Turşusu tarifimizde anlattık. Tarif ısıl işlem görmediği için yalnızca buzdolabında saklanır; nedenini Kavanozun Bilimi yazımızda anlattık.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
Kesip bekletmek. Limonlu suya hemen girmeyen çubuklar birkaç dakikada kararır. Kestikçe suya atınız.
Yumuşamış ya da filizlenmiş yumru kullanmak. Bunlar turşuda kıtır kalmaz. Sert, parlak kabuklu, taze yer elması seçiniz.
Tuzlu suyu durulamak. Bir saatlik tuz, turşunun tuzudur; salamuraya ayrıca tuz konmaz. Durulamayınız, yalnızca süzünüz.
Sirkeyi kaynatmak. Kaynayan sirkenin asidi buharla uçar ve canlılığı kaybolur. Yalnızca suyu şeker ve zerdeçalla kaynatınız.
Salamuraya su eklemek. Ekşi bulursanız sirkeyi azaltmayınız; şekeri biraz artırınız.
Plastik kap kullanmak. Zerdeçal plastiği ve tahtayı sarıya boyar. Cam, porselen ve paslanmaz çelik kullanınız.
Kavanozu kilerde saklamak. Bu tarif yalnızca buzdolabı içindir; kavanozları ters çevirmek de koruma sağlamaz.
Sunum Önerileri
Lahmacunun, tavuk dönerin ve ızgara köftenin yanında küçük bir kâsede sununuz. Kuru fasulye pilavın ve mercimek köftesinin kenarında altın sarısı bir renk olur. İnce doğrayıp yeşil salataya, nohut ya da bulgur salatasına katabilirsiniz; yer elmasının kıtırlığı salatayı canlandırır. Servis tabağında birkaç damla zeytinyağı ve kıyılmış maydanozla tamamlayabilirsiniz; zeytinyağı kavanoza değil, yalnızca servis tabağına konur.
Saklama ve Güvenlik
Kavanozlarınızı yalnızca buzdolabında saklayınız ve 1 ay içinde tüketiniz. Oda sıcaklığında saklamayınız. Turşuyu her seferinde temiz ve kuru bir çatalla alınız; kalanlar salamuranın altında kalmalıdır. Zamanla yer elmasının rengi biraz koyulaşabilir, dokusu hafif yumuşar; bu doğaldır. Kapak kabarır, salamura köpürür ya da süt gibi bulanıklaşır, parçalar kayganlaşıp dağılır, yüzeyde küf görülür ya da alışılmadık bir koku gelirse turşuyu tadına bakmadan atınız.
Bu Tarifin Sirkeleri
Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. Bu tarifte sirke ısıtılmadığı için canlı sirkenin aroması yer elmasına olduğu gibi geçer.
Bu tarifte kullandığımız
Şunlarla da deneyebilirsiniz
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Bu tarifteki sirke miktarı lezzet ve koruma içindir; sirke azaltılmamalı, yerine su eklenmemelidir. Tarif şeker ve tuz içerdiğinden, kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015. (Sirke turşusunda sirke oranı)
- Kays SJ, Nottingham SF. Biology and Chemistry of Jerusalem Artichoke: Helianthus tuberosus L. Boca Raton: CRC Press; 2008.
- Toivonen PMA, Brummell DA. Biochemical bases of appearance and texture changes in fresh-cut fruit and vegetables. Postharvest Biology and Technology. 2008;48(1):1–14.
- Priyadarsini KI. The chemistry of curcumin: from extraction to therapeutic agent. Molecules. 2014;19(12):20091–20112.
- McGee H. On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen. Revised ed. New York: Scribner; 2004. (Yumru sebzeler, enzimatik kararma ve turşu bölümleri)
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.