Temmuzda bamya pazara düştüğünde annelerimiz önce en küçüklerini, parmak boyunda olanlarını ayırırdı; onlar dizilip kurutulacak ya da turşuya girecekti. Baharatlı Bamya Turşusu tarifimizde bamyayı canlı sirkeyle, buzdolabında kurmuştuk. Bu kez aynı bamyayı eski usulle, sirkesiz kuruyoruz: tuz, su, bir avuç baharat, üstüne de bağdan koparılmış bir asma yaprağı.
Şapkası külah gibi yontulan küçük bamyalar sarımsak, dereotu, defne yaprağı, hardal ve kişniş tohumu ve bir kuru kırmızı biberle kavanoza dizilir; üzerine kaynatılıp soğutulmuş tuzlu su dökülür, en üste bir asma yaprağı serilir. Serin bir köşede beş, yedi gün içinde bamyalar mayalanır: Salamura bulanıklaşır, parlak yeşil donuk bir zeytin yeşiline döner, sirkeninkinden yumuşak, derin bir ekşilik gelir. Bamyanın içi açılmadığı için turşu sümüklenmez.
Bu bir mayalı turşudur; bilim dilindeki adıyla laktofermente, yani laktik asit bakterileriyle mayalanmış bir turşu. Turşunun İki Yolu yazımızda anlattığımız gibi mayalı turşuya sirke eklenmez; asidi bamyanın üzerindeki laktik asit bakterileri kendileri üretir. Sirke bu bakterileri baskılar ve turşuyu iki yolun arasında riskli bir yere bırakır.

Malzemeler
1 litrelik 1 cam kavanoz için:
Bamya ve baharatlar
- yaklaşık 330 g küçük, körpe bamya (parmak boyunu geçmeyen, sert ve parlak)
- 4 diş sarımsak, soyulup hafifçe çatlatılmış
- 1 adet kuru kırmızı biber (acı isterseniz 2 adet)
- 2 adet defne yaprağı
- 1 taze dereotu şemsiyesi ya da 2 dal taze dereotu
- ½ çay kaşığı tane karabiber
- ½ çay kaşığı hardal tohumu
- ¼ çay kaşığı kişniş tohumu
- 1–2 taze asma yaprağı (isteğe bağlı; yoksa vişne yaprağı)
Salamura (litrede 60 g tuz)
- 600 ml (2 ⅖ su bardağı) içme suyu
- 36 g (yaklaşık 2 yemek kaşığı + 1 çay kaşığı) katkısız, iyotsuz salamura tuzu
Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml; 1 yemek kaşığı salamura tuzu yaklaşık 17 g. Ayrıca bamyaları salamuranın altında tutacak temiz bir cam ağırlık gerekir; yoksa suyla doldurulup kapağı sıkıca kapatılmış küçük bir cam kavanoz da iş görür.
Şapka nasıl yontulur? Bamyanın sapını bıçakla dibinden kesmeyiniz; kesik yerden bamyanın içi açılır ve salamuraya sümük karışır. Bunun yerine, annelerimizin yaptığı gibi, küçük bir bıçakla şapkanın çevresini kalem açar gibi yontunuz: Sert, lifli dış kabuk alınır, bamyanın içi kapalı kalır. Şapkası külah gibi sivrilen bamya hem güzel görünür hem de sümüklenmez.
Yapılışı

Beşinci günden sonra tadına bakılır; ekşilik yerindeyse kavanoz buzdolabına kalkar.
- Salamurayı hazırlayınız. Bir tencerede 600 ml suyu tuzla bir taşım kaynatınız; tuz eriyince ocaktan alınız ve oda sıcaklığına kadar tamamen soğutunuz. Neden? Kaynatmak şebeke suyundaki kloru uçurur; klor laktik asit bakterilerini yavaşlatır. Litrede 60 g tuz ise istenmeyen mikropları frenler ve bamyanın yumuşamasını geciktirir.
- Bamyaları ayıklayınız. Bamyaları soğuk suyla durulayıp kurulayınız. Şapkalarını, bamyanın içini açmadan, küçük bir bıçakla külah gibi yontunuz. Her bamyayı bir kürdanla bir kez, yan tarafından deliniz; salamura içeri girer, bamya yüzmez.
- Kavanozu hazırlayınız. Kavanozu, kapağını ve cam ağırlığı sıcak, sabunlu suyla yıkayıp iyice durulayınız ve kurutunuz. Kapağın içi kaplamalı, sağlam ve paslanmamış olmalıdır. Sarımsak, dereotu, karabiber, hardal ve kişniş tohumunu kavanozun dibine koyunuz.
- Kavanoza diziniz. Bamyaları dik olarak, şapkaları bir aşağı bir yukarı gelecek şekilde sıkıca ama ezmeden diziniz; defne yapraklarını ve kuru biberi aralarına, cama yakın yerleştiriniz. Kavanozun omuz hizasına kadar doldurunuz.
- Salamurayı dökünüz. Soğumuş salamurayı bamyalar en az 1 cm örtülecek şekilde dökünüz; ağızda 2–3 cm boşluk kalsın. Asma yaprağını bamyaların üstüne bir örtü gibi serip cam ağırlıkla salamuranın altına bastırınız. Artan salamurayı bir şişede buzdolabında saklayınız; seviye düşerse eklersiniz.
- Kapağı gevşek kapatınız. Kapağı yalnızca hafifçe çevirerek gevşek kapatınız ve kavanozu, taşan salamurayı tutması için bir tabağın üzerine koyunuz. Kapağı sıkıca kapatacaksanız mayalanma süresince günde bir kez kısa süre açıp biriken gazı salınız.
- Mayalandırınız. Kavanozu güneş görmeyen, 18–22 °C bir yerde bekletiniz. 2. günden itibaren kabarcıklar yükselir, salamura bulanıklaşır, bamyanın parlak yeşili donuklaşır; bunlar mayalanmanın işaretidir. Her gün bamyaların salamuranın altında kaldığını kontrol ediniz; yüzeyde beyaz bir tabaka görürseniz beklemeden alınız. 5. günden itibaren temiz bir çatalla tadına bakınız; genellikle 5–7 gün içinde istediğiniz ekşiliğe ulaşır.
- Buzdolabına kaldırınız. Turşu istediğiniz ekşiliğe gelince ağırlığı ve asma yaprağını çıkarınız, kapağı kapatıp kavanozu buzdolabına alınız. Ertesi gün salamura seviyesine bir kez daha bakınız; azalmışsa artan salamuradan ekleyiniz.

Bir tabak mantı ve bir kâse mayalı bamya: yoğurdun yanına mayhoş bir dokunuş.
Mutfağın Bilimi
Mutfağın Bilimi: Bamya neden sümüklenir, burada neden sümüklenmez? Bamyanın içindeki o kaygan madde, suyu çok seven uzun zincirli şekerlerden (polisakkaritlerden) oluşan bir müsilajdır; bitki onu tohumlarını korumak ve nemde tutmak için üretir. Müsilaj bamyanın iç odacıklarında durur; bamya kesilip açıldığında suya geçer ve onu koyulaştırır. Şapkayı yontup bamyanın içini kapalı bıraktığımızda müsilaj yerinde kalır. Tek bir kürdan deliği salamuranın girmesine yeter ama müsilajın dışarı akmasına izin vermez. Ekşi ortam da müsilajın kıvamını azaltır; bu yüzden olgunlaşmış mayalı bamyanın ağızda bıraktığı his kaygan değil, diridir.
Mutfağın Bilimi: Asma yaprağının sırrı. Annelerimizin turşu kavanozunun üstüne asma ya da vişne yaprağı sermesi boşuna değildir. Bu yaprakların tanenleri, sebzenin hücre duvarlarındaki pektini parçalayan enzimleri frenler. Mayalanma sırasında hem sebzenin kendi enzimleri hem de bazı mikroorganizmaların enzimleri pektini çözerek turşuyu yumuşatır; tanen bu çözülmeyi yavaşlatır ve bamyanın daha uzun süre diri kalmasına yardım eder. Yaprak aynı zamanda bamyaları salamuranın altında tutan doğal bir örtüdür.
Mutfağın Bilimi: Asidi kim yapıyor? Bamyanın kabuğunda ve havada doğal olarak bulunan laktik asit bakterileri, tuzlu ve havasız salamurada bamyanın şekerlerini laktik aside çevirir. İlk günlerde işi aside duyarlı ve gaz üreten Leuconostoc türleri başlatır; ortam ekşidikçe yerlerini aside dayanıklı Lactobacillus türleri alır. Salamuranın bulanıklaşması ve dipteki beyaz tortu bu bakterilerin kendisidir. Birkaç gün içinde pH güvenli eşik olan 4,6'nın altına iner ve zamanla 3,5 dolayına ulaşır. Bamyanın parlak yeşilinin donuk zeytin yeşiline dönmesi ise klorofilin ekşi ortamda magnezyumunu kaybetmesindendir; bozulma değil, olgunlaşma işaretidir. Bamya yumuşak dokulu bir sebze olduğu için tuzu salatalıktaki gibi yüksek, litrede 60 g tutuyoruz.
Neden Sofranızda Olmalı?
Bamyanın müsilajı suda çözünen bir liftir ve sindirimi yavaşlatır; bamya ayrıca C ve K vitamini, folat ve polifenoller taşır. Bu tarifte bamyalar sirkesiz, yalnızca tuzlu suda mayalanır ve mayalanmayı yürüten canlı laktik asit bakterilerini taşır. Mayalı gıdalar üzerine yapılan çalışmaların derlendiği bir incelemede, bu gıdaların bakterileri ve mayalanmanın oluşturduğu yeni bileşiklerle beslenmeye katkı sağladığı vurgulanmaktadır. Şapkası yontulan bamya içini kapalı tuttuğu için hem lifini korur hem de sümüklenmez.
Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.
Turşu tuz içerir; tansiyonu yüksek olanlar ve tuz kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Mayalı turşu doğal olarak tiramin ve histamin içerir; MAO inhibitörü grubundan ilaç kullananlar ve histamin hassasiyeti olanlar hekimine danışmalıdır.
Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar
Büyük, lifli bamya kullanmak. İri bamya sert, lifli ve çekirdeklidir; turşuda da yumuşamaz. Parmak boyunu geçmeyen körpe bamyaları seçiniz.
Sapı dibinden kesmek. Bamyanın içi açılır, müsilaj salamuraya geçer ve turşu sümüklenir. Şapkayı külah gibi yontunuz.
İyotlu ya da katkılı tuz kullanmak. İyot ve topaklanmayı önleyici katkılar salamurayı bulandırır ve bakterileri yavaşlatabilir. Katkısız, iyotsuz salamura tuzu kullanınız.
Tuzu azaltmak. Litrede 60 g'ın altına inmeyiniz. Az tuzda bamya yumuşar ve istenmeyen mikroplar öne geçer.
Sirke eklemek. Sirke mayalanmayı başlatan bakterileri baskılar. Mayalı turşuya sirke konmaz.
Salamurayı sıcak dökmek. Sıcak salamura bamyanın üzerindeki bakterileri öldürür ve bamyayı pişirir. Oda sıcaklığına kadar soğutunuz.
Yüzeye çıkan bamyayı bırakmak. Havayla buluşan bamyada küf başlar. Her gün kontrol edip asma yaprağını ve ağırlığı yerleştiriniz.
Kapağı sıkı kapatıp unutmak. Biriken gaz kapağı zorlar, salamura taşar. Kapağı gevşek bırakınız ya da her gün gazı salınız.
Bir Varyasyon: Körili Fermente Bamya
Aynı kavanozu bir de güneyin ve doğunun baharatlarıyla kurabilirsiniz. Salamura, tuz oranı, şapka yontma ve mayalanma adımları aynen kalır; değişen yalnızca kavanoza giren lezzetlerdir. Dereotunu, defne yaprağını ve hardal tohumunu çıkarınız; sarımsak ve kuru kırmızı biber kalsın. Yerlerine şunları koyunuz:
- 1 tatlı kaşığı köri tozu (sarı, tatlı köri; acısı biberden gelsin)
- ½ çay kaşığı tane kimyon ve ½ çay kaşığı kişniş tohumu (tarifteki ¼ çay kaşığı yerine)
- 3 adet yağsız kuru domates, ince şeritler hâlinde
- ½ mor soğan, kalın halkalar hâlinde
Köri tozunu soğumuş salamuranın küçük bir kısmında topaksız açıp kalan salamuraya karıştırınız; tohumları, sarımsağı ve kuru domatesi kavanozun dibine koyunuz, mor soğan halkalarını bamyaların arasına, cama yakın diziniz. Gerisi aynıdır: asma yaprağı, cam ağırlık, gevşek kapak ve 18–22 °C'de mayalanma.
Mutfağın Bilimi: Renk ve hız nasıl değişir? Kurkuma taşıyan köri salamurayı altın sarısına boyar; mor soğanın antosiyaninleri ise ekşiyen salamurada pembeleşir. İkisi birleşince kavanoz günden güne sarıdan turuncuya kayan bir renk alır. Kuru domates de salamuraya şeker bırakır; laktik asit bakterileri bu fazladan şekerle daha hızlı çalışır. Bu yüzden körili kavanozun tadına bir gün erken, 4. günden itibaren bakınız. Baharat tozu salamurayı biraz daha bulandırır ve dibe sarı bir tortu bırakır; bu normaldir.
Körili fermente bamya, sade pilavın, mercimek çorbasının ve ızgara tavuğun yanında çok güzel durur; doğranıp nohut salatasına da katılabilir. Saklama ve güvenlik kuralları aynıdır.
Sunum Önerileri
Mantının, yoğurtlu kebabın, etli pilavın ve zeytinyağlı yemeklerin yanında küçük bir kâsede bütün olarak sununuz; yoğurdun ve tereyağının ağırlığını mayhoşluğuyla dengeler. Halka hâlinde doğrayıp çoban salatasına, patates salatasına ya da bir kâse cacığa ekleyebilirsiniz. Bulanık salamura da değerlidir: Birkaç kaşığını salata sosuna katabilirsiniz.
Saklama ve Güvenlik
Mayalanma tamamlandıktan sonra kavanozunuzu buzdolabında saklayınız ve 3 ay içinde tüketiniz. Bamyaları her seferinde temiz ve kuru bir çatalla alınız; kalanlar salamuranın altında kalmalıdır. Bulanık salamura, dipteki beyaz tortu ve kabarcıklar mayalı turşuda normaldir. Yüzeyde ince, beyaz ve düz bir tabaka çoğunlukla zararsız kahm mayasıdır; erken fark edildiğinde alınır, altındaki turşu kontrol edilir. Yüzeyde siyah, yeşil, renkli ya da tüylü küf, bamyaların kayganlaşıp sümüklenmesi, dağılması ya da çürük, kokuşmuş bir koku görürseniz turşuyu tadına bakmadan dökünüz ve kavanozu iyice yıkayınız. Emin olamadığınızda dökmek her zaman doğru karardır.
Bu Tarifin Sirkeleri
Bu turşu sirkesiz mayalanır; asidini kendi bakterileri üretir. Sirke ise sofrada, turşunun yanına kurulan salatada yerini alır. Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer; titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir. Aynı bamyayı sirkeyle kurmak isterseniz Baharatlı Bamya Turşusu tarifimize bakabilirsiniz.
Salata ve sofra için
Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Mayalı (laktofermente) turşuya sirke eklenmez; salatadaki sirke miktarı yalnızca lezzet içindir. Bu tarif tuz içerdiğinden, tuz kısıtlaması olanlar porsiyonlarına dikkat etmelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.
Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Kaynaklar
- USDA, National Institute of Food and Agriculture. Complete Guide to Home Canning, Guide 6: Preparing and Canning Fermented Foods and Pickled Vegetables. 2015.
- Breidt F, McFeeters RF, Pérez-Díaz I, Lee CH. Fermented vegetables. In: Doyle MP, Buchanan RL, eds. Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers. 4th ed. ASM Press; 2013:841–855.
- Hutkins RW. Microbiology and Technology of Fermented Foods. 2nd ed. Wiley-Blackwell; 2019.
- Sengkhamparn N, Verhoef R, Schols HA, Sajjaanantakul T, Voragen AGJ. Characterisation of cell wall polysaccharides from okra (Abelmoschus esculentus (L.) Moench). Carbohydrate Research. 2009;344(14):1824–1832.
- Bell TA, Etchells JL, Jones ID. Pectinase inhibitor in grape leaves. Botanical Gazette. 1965;126(1):40–45. (Asma yaprağı ve turşu sertliği)
- Marco ML, Heeney D, Binda S, et al. Health benefits of fermented foods: microbiota and beyond. Current Opinion in Biotechnology. 2017;44:94–102.
- Gemede HF, Ratta N, Haki GD, Woldegiorgis AZ, Beyene F. Nutritional quality and health benefits of okra (Abelmoschus esculentus): a review. Journal of Food Processing & Technology. 2015;6(6):458.
Bu tarifle ilgili sorunuz mu var?
Denediniz, takıldığınız bir yer mi oldu, ya da merak ettiğiniz bir şey mi var? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.
Instagram'dan yazın
E-posta gönderin
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.