Türk Usulü Şalgam Suyu: Ekmeksiz, Kara Havuçlu, Evde Mayalı

Türk Usulü Şalgam Suyu: Ekmeksiz, Kara Havuçlu, Evde Mayalı

Kışın Adana'da bir kebapçıya girdiğinizde masaya ilk gelen şey, buğulu bir bardakta mor bir içecek ve bardağın kenarında bir dilim havuçtur. Şalgam, Çukurova'nın kış güneşidir: koyu rengi, ekşi ve tuzlu tadı, ağır bir yemeğin yanında ağzı tazeleyen serinliğiyle. Adı şalgamdan gelse de asıl kahramanı kara havuçtur; şalgam turpu ona yalnızca bir eşlik eder.

Bu tarifte şalgamı evde, ekmeksiz ve mayasız kuruyoruz. Kara havuç, bir küçük şalgam ve bir parça pancar kavanoza girer, üzerine kaynatılıp soğutulmuş tuzlu su dökülür. Gerisini havucun kabuğunda zaten yaşayan laktik asit bakterileri yapar: Birkaç gün içinde su pembeleşir, sonra koyu bir mora döner, ekşimeye başlar. İki üç hafta sonra süzülen şalgam, soğuk soğuk, isteyene pul biberle acılandırılarak sofraya gelir.

Geleneksel üretimde şalgamın ilk aşamasında bulgur unu ve ekşi hamurla bir ön mayalanma yapılır. Biz bu aşamayı atlıyor ve şalgamı yalnızca sebzenin kendi bakterilerine bırakıyoruz; Turşunun İki Yolu yazımızda anlattığımız mayalı turşu yolunun içilen bir hâli. Bu yüzden şalgama sirke de limon da eklenmez.

Türk usulü şalgam suyu tarif kartı: verim yaklaşık 1 litre, hazırlık 20 dakika, pişirme yok, mayalanma 10–21 gün, zorluk kolay, saklama süzülüp buzdolabında 3 hafta

Malzemeler

2 litrelik 1 cam kavanoz için (yaklaşık 1 litre şalgam):

Sebzeler

  • 500 g kara havuç (mor havuç), soyulmadan fırçayla yıkanmış
  • 1 küçük şalgam turpu (yaklaşık 125 g)
  • ½ küçük kırmızı pancar (yaklaşık 100 g), soyulmuş
  • İsteğe bağlı başlatıcı: daha önce kurduğunuz bir mayalı turşudan 2–3 yemek kaşığı salamura

Salamura

  • 1 litre (4 su bardağı) içme suyu
  • 43 g (yaklaşık 2,5 yemek kaşığı) katkısız, iyotsuz salamura tuzu

Servis için (isteğe bağlı)

  • Pul biber ya da toz kırmızı acı biber

Kaşık ölçüleri: çay kaşığı 5 ml, tatlı kaşığı 10 ml, yemek kaşığı 15 ml; su bardağı 250 ml; 1 yemek kaşığı salamura tuzu yaklaşık 17 g. Sebzeleri suyun altında tutacak temiz bir cam ağırlık gerekir.

Kara havuç nerede bulunur? Kara havuç, Kasım'dan Mart'a kadar pazarlarda bulunur; en çok Konya Ereğli'sinde yetişir. Turuncu havuçla şalgam olmaz: Rengini de tadını da veren kara havucun kabuğundaki koyu mor pigmentlerdir. Havucu bu yüzden soymayınız; fırçayla yıkamanız yeter.

Yapılışı

Daye Hatun ayakta, kalaylı bakır ibrikle kara havuç ve şalgam dilimleriyle dolu büyük cam kavanoza tuzlu su döküyor, gözleri kavanozun ağzında

Tuzlu su soğuduktan sonra dökülür; gerisini havucun kendi bakterileri yapar.

  1. Salamurayı hazırlayınız. 1 litre suyu tuzla bir taşım kaynatınız; tuz eriyince ocaktan alınız ve oda sıcaklığına kadar tamamen soğutunuz. Neden? Kaynatmak şebeke suyundaki kloru uçurur; klor laktik asit bakterilerini yavaşlatır. Sıcak tuzlu su ise havucun üzerindeki bakterileri öldürür.
  2. Sebzeleri hazırlayınız. Kara havuçları soğuk suyun altında fırçayla yıkayınız, soymayınız; uçlarını kesip boyuna dörde bölünüz. Şalgamı yıkayıp kabuğuyla 1 cm kalınlığında dilimleyiniz. Pancarı soyup ince dilimleyiniz.
  3. Kavanoza yerleştiriniz. Kavanozu, kapağını ve cam ağırlığı sıcak, sabunlu suyla yıkayıp iyice durulayınız. Havuç, şalgam ve pancar dilimlerini kavanoza karışık olarak yerleştiriniz. Başlatıcı salamura kullanacaksanız şimdi ekleyiniz.
  4. Tuzlu suyu dökünüz. Soğumuş tuzlu suyu sebzeler en az 2 cm örtülecek şekilde dökünüz; cam ağırlıkla sebzeleri suyun altına bastırınız. Ağızda 3–4 cm boşluk kalsın.
  5. Kapağı gevşek kapatınız. Kapağı yalnızca hafifçe çevirerek kapatınız ve kavanozu bir tabağın üzerine koyunuz. Kapağı sıkı kapatıp haftalarca açmamak, biriken gaz yüzünden tehlikelidir; sıkı kapattıysanız her gün kısa süre açıp gazı salınız.
  6. Mayalandırınız. Kavanozu güneş görmeyen, 18–22 °C bir yerde bekletiniz. İlk günlerde su pembeleşir, ardından koyu mora döner; küçük kabarcıklar yükselir ve su hafifçe bulanıklaşır. İki günde bir sebzelerin suyun altında kaldığına bakınız; yüzeyde ince, beyaz bir zar görürseniz temiz bir kaşıkla alınız.
  7. Tadıp süzünüz. İlk tadımı 7. gün yapınız. Ekşiliği ve rengi yerine geldiğinde, çoğu mutfakta 10–21 gün içinde, şalgamı temiz bir süzgeçten geçirerek kapaklı bir cam sürahiye ya da kavanoza alınız ve buzdolabına kaldırınız. Kavanozda kalan havuçları da atmayınız: Adana'da "şalgam havucu" diye sevilerek yenir.

Koyu ahşap masada kalaylı bakır tepside cam sürahide koyu mor şalgam; masada lavaş üstünde Adana kebap, közlenmiş domates ve biber, pembe kırmızı soğan turşusu, lavaş ve bardakta şalgam

Adana kebap, közlenmiş biber, pembe soğan turşusu ve bir sürahi şalgam: Çukurova'nın kış sofrası.

Mutfağın Bilimi

Mutfağın Bilimi: Şalgamın rengi nereden gelir? Kara havucun koyu moru, antosiyanin adı verilen pigmentlerdendir; aynı pigmentler karadutta, kırmızı lahanada ve narda da bulunur. Kara havucun antosiyaninleri ise özeldir: Moleküllerine bağlı küçük asit grupları sayesinde ısıya, ışığa ve zamana karşı çok daha dayanıklıdırlar. Antosiyaninler ortam ekşidikçe kırmızıya, nötre yaklaştıkça mora ve maviye döner; şalgamın mayalandıkça pembeden koyu mora geçmesi bu yüzdendir. Pigmentlerin çoğu kabukta toplandığı için havucu soymuyoruz.

Mutfağın Bilimi: Ekmeksiz nasıl mayalanır? Havucun ve şalgamın kabuğunda doğal olarak laktik asit bakterileri yaşar. Tuzlu ve havasız suda bu bakteriler sebzenin şekerini laktik aside çevirir; şalgam üzerine yapılan çalışmalarda mayalanmayı en çok Lactobacillus plantarum türünün yürüttüğü gösterilmiştir. Geleneksel yoldaki ekşi hamur, bu süreci hızlandıran bir başlatıcıdır. Ekmeksiz yolda mayalanma birkaç gün geç başlar; daha önce kurduğunuz bir mayalı turşunun salamurasından birkaç kaşık eklemek, kavanoza hazır bir bakteri topluluğu getirir ve başlangıcı kısaltır.

Mutfağın Bilimi: Kapak neden sıkı kapatılmaz? Mayalanmanın ilk günlerinde bazı laktik asit bakterileri şekerden laktik asidin yanında karbondioksit de üretir. Sıkı kapatılmış bir kavanozda bu gaz birikir, kapağı zorlar ve açıldığı anda suyu taşırır. Kaynak tarifteki "kapağı sıkıca kapatın, iki hafta açmayın" önerisini bu yüzden değiştirdik: Gevşek kapak gazın kendiliğinden çıkmasına izin verir.

Neden Sofranızda Olmalı?

Evde kurulan şalgam pastörize edilmediği için mayalanmayı yürüten canlı laktik asit bakterilerini taşır; hazır satılan şalgamların bir kısmı ise raf ömrü için ısıl işlem görür. Geleneksel Türk mayalı içecekleri üzerine yapılan bir derlemede şalgamın bu bakteriler açısından zengin bir içecek olduğu vurgulanmaktadır. Kara havucun antosiyaninleri de güçlü antioksidan bileşiklerdir ve laboratuvar çalışmalarında hücreleri oksidatif strese karşı koruyabildikleri gösterilmiştir. Şalgamın Çukurova sofrasında ağır, yağlı yemeklerin yanında yer alması da boşuna değildir: Ekşiliği ağzı tazeler, iştahı dengeler.

Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.

Şalgam tuz içerir; tansiyonu yüksek olanlar ve tuz kısıtlaması olanlar dikkat etmelidir. Mayalı içecekler doğal olarak tiramin ve histamin içerir; MAO inhibitörü grubundan ilaç kullananlar ve histamin hassasiyeti olanlar hekimine danışmalıdır.

Püf Noktaları ve Sık Yapılan Hatalar

Turuncu havuç kullanmak. Rengi de tadı da veren kara havuçtur; turuncu havuçla şalgam olmaz.

Kara havucu soymak. Mor pigmentlerin ve bakterilerin çoğu kabuktadır. Fırçayla yıkamak yeter.

Pancarı fazla koymak. Pancar rengi koyulaştırır ama fazlası şalgama toprak tadı verir. Yarım küçük pancar yeter.

Limon ya da sirke eklemek. Asit mayalanmayı başlatan bakterileri frenler. Limonu isterseniz bardakta ekleyiniz.

Sıcak tuzlu su dökmek. Sıcak su havucun üzerindeki bakterileri öldürür. Oda sıcaklığına kadar soğutunuz.

İyotlu ya da katkılı tuz kullanmak. Katkılar bakterileri yavaşlatabilir. Katkısız, iyotsuz salamura tuzu kullanınız.

Kapağı sıkı kapatıp haftalarca açmamak. Biriken gaz kapağı zorlar ve taşmaya yol açar. Kapağı gevşek bırakınız.

Kavanozu sıcak bir yere koymak. Kalorifer yanında mayalanan şalgamda bozucu mikroplar öne geçer ve koku bozulur. Serin bir köşe seçiniz.

Sunum Önerileri

Şalgamı buzdolabında iyice soğutup ince belli ya da uzun bir bardakta, kenarına bir dilim şalgam havucu takarak sununuz. Acılı sevenler bardağa bir tutam pul biber ya da toz acı biber ekleyebilir; acı, şalgamın ekşisiyle birleşince tadı keskinleşir. Adana kebabın, lahmacunun, etli dürümün, çiğ köftenin ve kuru fasulyenin yanında ağzı tazeler. Süzdükten sonra kalan havuçları küçük bir kâsede, pul biberle meze olarak sunabilirsiniz.

Saklama ve Güvenlik

Süzülen şalgamı kapaklı bir cam sürahi ya da kavanozda buzdolabında saklayınız ve 3 hafta içinde tüketiniz. Buzdolabında da çok yavaş mayalanmayı sürdürür; kapağı birkaç günde bir açıp biriken gazı salınız. Dipte biraz tortu ve hafif bulanıklık, ekşi ve hafif mayamsı koku normaldir. Yüzeyde renkli ya da tüylü küf, sümüksü, iplik gibi uzayan bir kıvam, çürük ve kokuşmuş bir koku görürseniz şalgamı tadına bakmadan dökünüz ve kavanozu iyice yıkayınız. Emin olamadığınızda dökmek her zaman doğru karardır.

Bu Tarifin Sirkeleri

Şalgam sirkesiz mayalanır; asidini kendi bakterileri üretir. Sirke ise şalgamın yanındaki sofrada yerini alır: kebabın yanındaki sumaklı soğana, közlenmiş biber salatasına birkaç kaşık. Aynı kara havucun ve şalgamın lezzetini sirke olarak da bulabilirsiniz. Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer; titrasyonla ölçülmüş asitlikleri yüzde 5 ve üzerindedir.

Şalgamın akrabaları

Kebap sofrası için

Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Şalgama sirke eklenmez; sofradaki sirke miktarı yalnızca lezzet içindir. Şalgam tuz içerdiğinden, tuz kısıtlaması olanlar dikkat etmelidir. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.

Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

İlgili Yazılar

Kaynaklar

  1. Altay F, Karbancıoglu-Güler F, Daskaya-Dikmen C, Heperkan D. A review on traditional Turkish fermented non-alcoholic beverages: microbiota, fermentation process and quality characteristics. International Journal of Food Microbiology. 2013;167(1):44–56.
  2. Tanguler H, Erten H. Occurrence and growth of lactic acid bacteria species during the fermentation of shalgam (salgam), a traditional Turkish fermented beverage. LWT – Food Science and Technology. 2012;46(1):36–41.
  3. Tangüler H, Dinç SÖ, Beylikci SC. Problems, suggestions and last trends related to salgam beverage which is traditional product of Turkey. Turkish Journal of Agriculture – Food Science and Technology. 2020;8(6):1266–1271.
  4. Kammerer D, Carle R, Schieber A. Quantification of anthocyanins in black carrot extracts (Daucus carota ssp. sativus var. atrorubens Alef.) and evaluation of their color properties. European Food Research and Technology. 2004;219(5):479–486.
  5. Breidt F, McFeeters RF, Pérez-Díaz I, Lee CH. Fermented vegetables. In: Doyle MP, Buchanan RL, eds. Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers. 4th ed. ASM Press; 2013:841–855.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.

Etiketler: Tarif, İçecek, Şalgam, Şalgam Suyu, Kara Havuç, Mayalı İçecek, Fermente İçecek, Laktofermente, Adana, Kış
Ekim 28, 2026
Listeye dön
cultureSettings.RegionId: 0 cultureSettings.LanguageCode: TR
Çerez Kullanımı

Sizlere en iyi alışveriş deneyimini sunabilmek adına sitemizde çerezler(cookies) kullanmaktayız. Detaylı bilgi için Kvkk sözleşmesini inceleyebilirsiniz.