Günün Saatleri: Kış Sofrası ve Kışın Bitkileri

Günün Saatleri: Kış Sofrası ve Kışın Bitkileri

Türk dünyasının en soğuk yeri Yakutistan'dır. Saha Türkleri orada eksi elli dereceyi gören kışları, ırmaktan kesilip pencereye takılan buz camların ardında, ocak başında, sıcak çorba ve kımızla geçirir. Anadolu'nun kışı o kadar sert değildir ama sofrası aynı bilgeliği taşır: tarhana, turşu, pekmez, kuşburnu ve soba üstünde demlenen ıhlamur.

"Günün Saatleri" dizimizin dördüncü durağı, kısa günlerin ve uzun gecelerin sofrası. Bu yazıda kışın bedende neyin değiştiğini, kış sofrasının bitkilerini ve araştırmaların bu bitkiler hakkında ne söylediğini, abartmadan ve eksiltmeden anlatıyoruz.

Kış sofrası bilgi grafiği: 12.00 öğle güneşinde 15–20 dakika yürüyüş; 13.00 sıcak bir çorba ve mayalı turşu; 16.00 kuşburnu, ıhlamur ya da kara mürver demi; 20.00 odanın havalandırılması ve el yıkama; 23.00 uyku

1. Kış Bedende Ne Değiştirir?

Kışın günler kısalır, güneş alçaktan doğar ve vaktimizin çoğunu kapalı, kalabalık odalarda geçiririz. Soğuk algınlığı ve gribin kışın artmasının nedenleri arasında bu kapalı ve az havalanan ortamlar, kuru hava ve azalan güneş ışığı sayılır.

Güneş ve D vitamini. Derimiz D vitaminini güneşin morötesi ışınlarıyla üretir. Türkiye'nin enleminde kış aylarında güneş çok alçak olduğu için deride D vitamini yapımı belirgin biçimde azalır. Yirmi beş çalışmanın bir araya getirildiği büyük bir incelemede, düzenli D vitamini takviyesi alanlarda solunum yolu enfeksiyonlarının biraz daha az görüldüğü, etkinin özellikle D vitamini düzeyi çok düşük olanlarda belirgin olduğu bulundu. D vitamini düzeyini ölçtürmek ve takviye kararı vermek hekimin işidir; ama öğle güneşinde kısa bir yürüyüş herkesin işidir.

Uyku. ABD'de yapılan dikkat çekici bir çalışmada, gönüllülerin uykusu bir hafta boyunca ölçüldü, ardından burunlarına soğuk algınlığı virüsü damlatıldı. Geceleri altı saatten az uyuyanların hastalanma olasılığı, yedi saatten fazla uyuyanlara göre dört kat daha yüksek çıktı. Kışın en iyi sofrası, iyi bir gecenin ardından kurulandır; Akşam Ritüeli yazımız bunun içindir.

2. Kış Sofrasının Bilgeliği

Sıcak çorba. Bir kâse çorba hem suyu hem tuzu hem de sıcaklığı bir arada verir; buharı burnu açar. ABD'de yapılan bir laboratuvar çalışmasında, ev usulü tavuk çorbasının iltihap sürecinde görev alan bazı ak kan hücrelerinin hareketini yavaşlattığı görüldü. Bu bir laboratuvar bulgusudur; ama annelerimizin kışın ocağa çorba koymasının da bir bilgeliği olduğunu hatırlatır.

Mayalı yiyecekler. Tarhana, turşu, yoğurt ve şalgam, kışın sofraya canlı laktik asit bakterileri taşır. On iki çalışmanın bir araya getirildiği bir incelemede, laktik asit bakterisi takviyesi alanlarda üst solunum yolu enfeksiyonlarının biraz daha az görüldüğü bildirildi; çalışmaların kalitesi düşük olduğu için araştırmacılar sonucu temkinle yorumladı. Bu çalışmalar takviyelerle yapılmıştır; ama mayalı yiyeceklerin kış sofrasındaki yeri yüzyıllıktır. Tarifler için Mayalı Lahana Turşusu ve Türk Usulü Şalgam Suyu yazılarımıza bakabilirsiniz.

Bunu biliyor muydunuz? Saha Türkleri eskiden kışın pencerelerine cam yerine, donmuş ırmaktan kesilmiş kalın buz levhaları takardı. Buz ışığı içeri alır, soğuğu dışarıda tutardı; bahar gelip buz eriyince yerine yaz için ince bir zar ya da bez gerilirdi.

3. Kışın Bitkileri: Araştırmalar Ne Diyor?

Kara mürver. Koyu mor, neredeyse siyah küçük meyveleri sonbaharda olgunlaşır. Avustralya'da uzun uçak yolculuğu yapan 312 kişiyle yapılan bir çalışmada, kara mürver ekstresi alan gruptaki soğuk algınlıkları, plasebo grubuna göre ortalama iki gün daha kısa sürdü ve daha hafif geçti. Önemli: Kara mürverin çiğ meyvesi, yaprağı ve sapı mide bulantısı ve kusmaya yol açabilen bileşenler taşır; meyve mutlaka pişirilerek kullanılır. Kara Mürver Kış Şurubu tarifimiz yakında Bilgi Köşesi'nde.

Ekinezya. Mor-pembe, ortası turuncu koni gibi kabarık çiçekleriyle Kuzey Amerika kökenli bir bitkidir. Yirmi dört çalışmanın bir araya getirildiği bir incelemede, bazı ekinezya ürünlerinin soğuk algınlığından korunmada küçük bir etkisi olabileceği, ama ürünler birbirinden çok farklı olduğu için sonuçların tutarsız olduğu belirtildi. Ekinezya papatyagiller ailesindendir; bu aileye alerjisi olanlar, bağışıklık sistemini baskılayan ilaç kullananlar ve bağışıklık sistemiyle ilgili kronik hastalığı olanlar hekime danışmalıdır.

Sarımsak. Anadolu kışının vazgeçilmezidir; Taşköprü'den Kastamonu'ya, sarımsaklı yoğurttan sarımsaklı sirkeye kadar. Sarımsak üzerine yapılmış en iyi bilinen çalışmada, üç ay boyunca sarımsak ekstresi alan gönüllüler kış boyunca daha az soğuk algınlığı geçirdi; ancak bu tek bir çalışmadır ve araştırmacılar daha fazla kanıta ihtiyaç olduğunu vurgular. Sarımsak kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşebilir.

Kuşburnu ve ıhlamur. Kuşburnu, C vitamini bakımından en zengin yabani meyvelerimizdendir; çayı rengiyle sofrayı ısıtır. Ihlamur ise kış akşamlarının kokusudur. İkisi de bilimden çok gelenekten güç alır ve bu güç küçümsenmemelidir: ılık bir fincanın, buharın ve kokunun bedende gerçek bir karşılığı vardır.

Buradaki araştırma bulguları bu bitkilerin kendisi ve ekstreleri incelenerek elde edilmiştir. Fermantasyonun bitkisel bileşenleri dönüştürerek bazı durumlarda daha kolay emilen yeni formlar ortaya çıkarabildiği bilinmektedir; bu dönüşümün söz konusu etkilere nasıl yansıdığına dair araştırmalar ise sürmektedir.

4. Bir Kış Sofrası Kurmak

Koyu ceviz masada kış sofrası: Avanos kâsede tereyağlı, pul biberli, buharı tüten tarhana çorbası ve yanında tahta kaşık; Kütahya kâsede mayalı lahana turşusu, koparılmış tandır ekmeği ve kırıntılar, kulplu cam fincanda kuşburnu çayı, sarımsak başları ve dişleri, bir dal kara mürver ve kuru ekinezya çiçekleri, küçük bir kâse bal, Anadolu yazması örtü

Bir kış akşamı: tarhana çorbası, mayalı lahana, tandır ekmeği, kuşburnu çayı ve sarımsak.

1. Çorbanın sirkesi

Anadolu'nun pek çok yöresinde mercimek, işkembe ve paça çorbası sarımsaklı sirkeyle tamamlanır. Küçük bir kâsede 2 diş ezilmiş sarımsağı 3 yemek kaşığı Taşköprü Sarımsağı & Lamas Limonu Sirkesi ya da Elma Sirkelerimiz ile karıştırıp sofraya koyunuz; herkes tabağındaki çorbaya birkaç damla eklesin. Sirkeyi kaynayan tencereye değil, tabağa ekleyiniz; canlı sirke ısıya dayanıklı değildir. Sarımsaklı sirke sosunun ayrıntısı Sirke Marinesi tarifimizdedir.

2. Kuşburnu demi

2 fincan için: 2 yemek kaşığı kuru kuşburnu, 500 ml su; isteğe bağlı 1 tatlı kaşığı bal.

Kuşburnunu havanda hafifçe kırınız ve suyla birlikte kısık ateşte 10 dakika demlendiriniz. İnce bir süzgeçten, mümkünse tülbentten süzünüz; tohumların etrafındaki ince tüyler boğazı tahriş eder. Bal kullanacaksanız çay ılıyınca ekleyiniz. Demlik kurulmayan günlerde bir bardak ılık suya 1 tatlı kaşığı Kuşburnu Sirkesi ve bir tatlı kaşığı bal ekleyebilirsiniz; bu miktar lezzet içindir.

3. Turşu ve ekmek

Sofraya bir kâse mayalı turşu ve bir dilim tam tahıllı ekmek koyunuz. Turşu suyu çorbaya ekşi bir derinlik verir; birkaç kaşık turşu suyunu tabağa eklemek Anadolu'nun eski bir alışkanlığıdır.

5. Doğru Bilinen Yanlışlar

“Soğuk algınlığı soğuktan olur.” Soğuk algınlığına virüsler yol açar. Kışın artmasının asıl nedenleri kapalı, kalabalık ve az havalanan ortamlar, kuru hava ve kısalan günlerdir. Odayı havalandırmak ve elleri sık yıkamak bu yüzden en etkili kış alışkanlıklarıdır.

“Bitkiler bağışıklığı güçlendirir, hasta olmayı önler.” Araştırmalar kara mürver, ekinezya ve sarımsak için bazı umut verici ama sınırlı bulgular ortaya koyuyor; hiçbiri hastalığı önleyen bir kalkan değildir. Uyku, güneş, hareket ve dengeli bir sofra bu bitkilerden daha büyük bir rol oynar.

“Kara mürveri çiğ yemek daha faydalıdır.” Tersine: Çiğ kara mürver meyvesi mide bulantısı, kusma ve ishale yol açabilir. Meyve mutlaka pişirilir; yaprak ve sap kullanılmaz.

“Grip olunca antibiyotik içmek gerekir.” Grip ve soğuk algınlığı virüslerle olur; antibiyotikler virüslere etki etmez. Antibiyotiğe ancak hekim bakteriyel bir enfeksiyon saptarsa başlanır.

“Çocuklara bal ve bitki şurubu her yaşta verilir.” Bal bir yaşından küçük bebeklere asla verilmez. Bebeklere bitki çayı ve bitki şurubu verilmez; çocuklarda öksürük ve ateş çocuk doktoruna danışılarak ele alınır.

Üç günü aşan yüksek ateş, nefes darlığı, göğüs ağrısı, üç haftayı aşan öksürük ve kronik hastalığı olanlarda, gebelerde ve yaşlılarda görülen grip belirtileri vakit kaybetmeden hekime gösterilmelidir. Bağışıklık sistemini baskılayan ilaç kullananlar, otoimmün hastalığı olanlar ve kan sulandırıcı kullananlar bitki ürünleri için hekimine danışmalıdır.

Kış sofrası bir savunma hattı değil, bir sığınaktır. Buz camların ardındaki Yakut ocağından Anadolu'nun soba başına kadar, Türk evinin kışı hep sıcak bir çorba, ekşi bir turşu ve buğusu tüten bir demlikle geçti. Biz de o sofrayı bugünün bilgisiyle yeniden kuruyoruz.

Kış Sofrasının Canlı Sirkeleri

Daye Hatun canlı sirkeleri pastörize edilmez, tamamen katkısızdır ve her biri dalından şişeye aynı uzmanın elinden geçer. Bitki sirkelerimiz bitkinin kendisinden mayalanarak yapılır.

Kışın meyveleri

Kışın otları ve çiçekleri

Sofranın sıcakları

Dikkat: Sirkeler her zaman suyla seyreltilerek tüketilmelidir. Ekinezyalı sirkeler papatyagiller alerjisi olanlarda, bağışıklık sistemini baskılayan ilaç kullananlarda ve otoimmün hastalıklarda hekime danışılarak kullanılmalıdır. Sarımsaklı, zencefilli ve zerdeçallı sirkeler kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşebilir. 4 Hırsız Sirkesi bal içerir; bir yaşından küçük bebeklere verilmez. Kan şekeri, tansiyon vb. düzenleyici ilaç kullananların hekimine danışması önerilir; desteklerin kullanılması esnasında doktorunuzun önerdiği tedavi (insülin dahil) aksatılmadan sürdürülmelidir.

Size özel kullanım kılavuzu için Instagram hesabımız @dayehatunsirke üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

İlgili Yazılar

Kaynaklar

  1. Prather AA, Janicki-Deverts D, Hall MH, Cohen S. Behaviorally assessed sleep and susceptibility to the common cold. Sleep. 2015;38(9):1353–1359.
  2. Martineau AR, Jolliffe DA, Hooper RL, et al. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory tract infections: systematic review and meta-analysis of individual participant data. BMJ. 2017;356:i6583.
  3. Rennard BO, Ertl RF, Gossman GL, Robbins RA, Rennard SI. Chicken soup inhibits neutrophil chemotaxis in vitro. Chest. 2000;118(4):1150–1157.
  4. Tiralongo E, Wee SS, Lea RA. Elderberry supplementation reduces cold duration and symptoms in air-travellers: a randomized, double-blind placebo-controlled clinical trial. Nutrients. 2016;8(4):182.
  5. Karsch-Völk M, Barrett B, Kiefer D, Bauer R, Ardjomand-Woelkart K, Linde K. Echinacea for preventing and treating the common cold. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2014;(2):CD000530.
  6. Lissiman E, Bhasale AL, Cohen M. Garlic for the common cold. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2014;(11):CD006206.
  7. Hao Q, Dong BR, Wu T. Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2015;(2):CD006895.

Bu yazıyla ilgili sorunuz mu var?

Okurken aklınıza takılan ya da daha ayrıntılı öğrenmek istediğiniz bir şey mi oldu? Bize yazınız; sorunuzu okuyup yanıtlayalım. Sık sorulan soruları, adınızı vermeden bu yazının "Sık Sorulan Sorular" bölümüne ekliyoruz. Size özel kullanım kılavuzu için de aynı adreslerden bize ulaşabilirsiniz.

Instagram'dan yazın E-posta gönderin

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye yerine geçmez.
© Daye Hatun · Fermente Akademi. İçerik ve görseller izinsiz kopyalanamaz.

Etiketler: Bilim Notları, Günün Saatleri, Kış Sofrası, Kara Mürver, Ekinezya, Sarımsak, Tarhana, Kuşburnu, Bitki Sirkesi
Kasım 10, 2026
Listeye dön
cultureSettings.RegionId: 0 cultureSettings.LanguageCode: TR
Çerez Kullanımı

Sizlere en iyi alışveriş deneyimini sunabilmek adına sitemizde çerezler(cookies) kullanmaktayız. Detaylı bilgi için Kvkk sözleşmesini inceleyebilirsiniz.